X
نام کاربری :   
کلمه عبور :   
 
متن تصویر:
صفحه اصلی > مقالات 

 

آخرین مطالب
پنج شنبه 19 مهر 1397
دیدار و گفتگوی حجت الاسلام و المسلمین دکتر فعالی با دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه آیت الله حسینی بوشهری
دکتر محمدتقی فعالی ریاست محترم مؤسسه فرهنگی هنری سبک‌زندگی آل‌یاسین با دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه آیت الله حسینی بوشهری دیدار و گفتگو کردند.
پنج شنبه 19 مهر 1397
سرفصل‌های رشته مطالعات سبک زندگی اسلامی در مقطع سطح سه حوزه
بیست و سومین جلسه شورای علمی مؤسسه سبک زندگی آل یاسین با حضور اعضاء تشکیل شد.
شنبه 7 مهر 1397
تعیین موضوعات کرسی های آزاد اندیشی پژوهشکده سبک‌زندگی اسلامی در سال 1397
26 موضوع کرسی‌های آزاد اندیشی پژوهشکده سبک‌زندگی اسلامی مورد تصویب کمیسیون کرسی‌های آزاداندیشی حوزه علمیه قم قرار گرفت. برخی از این موضوعات به شرح زیر است:
چهارشنبه 4 مهر 1397
اتمام ترجمه و تعلیقه کتاب «سبک‌های زندگی و خرده فرهنگ‌ها»
به گزارش اداره روابط عمومی مؤسسه سبک زندگی آل یاسین؛ کار ترجمه کتاب «سبک‌های زندگی و خرده‌فرهنگ‌ها؛ پیشینه و چشم‌انداز جدید» رو به پایان است.
سه شنبه 3 مهر 1397
دیدار مسئول بسیج جامعه زنان سپاه ناحیه امام حسین(ع) قم با کارشناسان مؤسسه آل‌یاسین
مسئول بسیج جامعه زنان سپاه ناحیه امام حسین(ع) قم سرکار خانم خلیلی با کارشناسان مؤسسه سبک‌زندگی آل‌یاسین، دیدار و گفتگو کردند.
اسباب‌بازی؛ راهکارها و اقدام‌ها
مشکلات تولید اسباب‌بازی در ایران، فراتر از مسائلی است که یک کالای کاملاً اقتصادی با آن رو به‌رو است. در تولید اسباب‌بازی، به‌عنوان یک کالای فرهنگی، از یک‌سو باید چشم به شرایط اقتصادی دوخت و از سوی دیگر باید به نکات روان‌شناختی، جنبه‌های آموزشی و پرورشی و ملاحظات فرهنگی و اجتماعی توجه کرد.
نویسنده: حمید فلاحتی

مشکلات تولید اسباب‌بازی در ایران، فراتر از مسائلی است که یک کالای کاملاً اقتصادی با آن رو به‌رو است. در تولید اسباب‌بازی، به‌عنوان یک کالای فرهنگی، از یک‌سو باید چشم به شرایط اقتصادی دوخت و از سوی دیگر باید به نکات روان‌شناختی، جنبه‌های آموزشی و پرورشی و ملاحظات فرهنگی و اجتماعی توجه کرد.

از آن‌رو که مصرف‌کننده اسباب‌بازی، کودکان و نوجوانان هستند، توجه به جذّابیت‌های اسباب‌بازی بسیار مهم است. تلفیق این جذابیت‌ها با جنبه‌های آموزشی و پرورشی می‌تواند یک آرمان باشد؛ ولی در جامعه ما بیشتر تولیدکنندگان به‌دلیل وجود مشکلات مختلف، نتوانسته‌اند حتی تولیدات خود را به این آرمان‌ها نزدیک کنند. برای پیش‌گیری از آسیب‌ها و یا مقابله با آن، راهکارهایی به نظر می‌رسد:[1]

1) نقش خانواده

دقت در انتخاب اسباب‌بازی یکی از مهم‌ترین راه‌های پیش‌گیری از آسیب‌های گوناگون اسباب‌بازی است. انتخاب و خرید اسباب‌بازی‌ها باید با هدف انجام شود. بهترین اسباب‌بازی آن است که کودک را مجذوب خود کند و حس کنجکاوی او را برانگیزد. یکی از ویژگی‌های اسباب‌بازیِ مناسب برانگیختن حس کنجکاوی کودک است. اسباب بازی خوب نه تنها نباید تکراری به نظر برسد، بلکه باید حس کنجکاوی او را برانگیزد. اسباب‌بازی را مناسب سن و علاقه کودک انتخاب کنید. بازی باید مهارتی را به کودک بیاموزد؛ مثلا کودکان خردسال به اسباب‌بازی‌هایی نیاز دارند که هر پنج حس آنان را تقویت کنند.

هنگام خرید اسباب‌بازی برای کودک نه تنها تناسب آن با محدوده سنی ضروری است بلکه باید از بی‌خطر بودن و سرگرم‌کنندگی آن نیز مطمئن بود. اسباب‌بازی نباید کودک را به سوی خشونت و تکرار رفتارهای خشن سوق دهد. مهم‌تر آن‌که اسباب‌بازی باید متناسب با فرهنگ و  بینش اسلامی ایرانی انتخاب شود.

2) تقویت بخش تولید و طراحی اسباب‌بازی‌های بومی

وجود نداشتن صنعت ساخت اسباب‌بازی چه در بخش تولید،  چه طراحی و تکنولوژی سبب شده تا نیاز کودکان تأمین نشود. در سیستم آموزش عالی، رشته تخصصی خاصی که به اسباب‌بازی کودکان از ‌جمله طراحی و دیگر موارد توجه داشته باشد وجود ندارد. از این‌رو لازم است ضمن توجه به صنعت اسباب‌بازی زیرساخت‌های آن مانند طراحی و تولید متناسب با فرهنگ ایرانی اسلامی مورد نظر قرار گیرد.

پژوهش، عنصر پایه‌ای در سیاست‌گذاری‌های فرهنگی است. بدون پژوهش و تحقیقات راهبردی نمی‌توان هیچ کالایی را تولید کرد. توجه نکردن دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی به بررسی و طراحی اسباب‌بازی کودکان و نوجوانان و عدم بهره‌گیری شرکت‌ها و کارخانه‌های تولید اسباب‌بازی از نیروهای فنّی و متخصص که اسباب‌بازی را با رویکرد علمی و روان‌شناختی طراحی کنند و بسازند، یکی از مشکلات اساسی در زمینه تولید اسباب‌بازی است.

اگر سیاست‌گذاران فرهنگی کشور، به موضوع اسباب‌بازی کودکان با دیدی عمیق‌تر بنگرند، خواهند توانست با پژوهش و با به‌کارگیری طراحان مبتکر، هم‌آهنگ با فرهنگ ایرانی، طرح‌های جذّابی را ارائه دهند. لازمه این کار، به‌کارگیری استعدادها، شناخت و آگاهی از نیازها و ویژگی‌های روحی کودکان و نوجوانان و پژوهش‌های علمی گسترده در این زمینه است.

3) توجه به بعد شخصیت‌سازی اسباب‌بازی‌های بومی

بی‌شک شخصیت‌سازی، حمایت رسانه‌ای و تبلیغاتی مهم‌ترین نکته قابل تأمل در زمینه رشد صنعت اسباب‌بازی و تشویق کودکان به انتخاب اسباب‌بازی‌های بومی است. با استفاده از این ابزارها و معرفی قهرمانانه از یک چهره واقعی و یا خیالی، بازار خرید با کم‌ترین ریسک مهیا می‌شود؛ زیرا این عروسک‌ها قبل از رسیدن به مرحله عروسک، قبلا مسیری از میان رمان، انیمیشن، فیلم و بازی‌های رایانه‌ای را طی کرده‌اند. مثال‌های معروف در این زمینه اسپایدارمن و هری‌پاتر هستند.

بازی‌ها و اسباب‌بازی سنّتی بر اساس نیازهای مختلف جامعه به‌وجود آمده‌اند. برخی از آن‌ها فقط جنبه تفریحی و برخی دیگر جنبه آموزشی دارند. ولی بی‌گمان هیچ‌یک از بازی‌ها و اسباب‌بازی سنّتی، جنبه بدآموزی ندارد؛ ولی هرکدام به‌گونه‌ای برای پرورش اندیشه و جسم و کسب و افزایش مهارت‌ها، نقش مثبتی دارند.

برای نمونه، «عروسک‌های خیمه‌شب بازی» که با مهارت ساخته می‌شدند و هنرمندان باذوق، ماجراهایی را از زبان عروسک‌ها نمایش می‌دادند و کودکان با این حسّ که آن‌ها واقعیت دارند، در تخیل خود شخصیت آن‌ها را مرور می‌کردند و خوب یا بد بودن آن‌ها می‌توانست بر اخلاق آنان اثر بگذارد.

هر چند در گذشته توان مالی بسیاری از خانواده‌ها ضعیف بود، اما پدران و مادران توان عاطفی بالایی داشتند و با ساخت اسباب‌بازی چوبی و پارچه‌ای ساده می‌توانستند با قلب و خیال کودکان‌شان همراه شوند و آنان را به آینده امیدوار کنند. تمامی کارکردها و ویژگی‌های انواع بازی‌های رایج، در بازی‌های سنّتی وجود دارد و این نوع بازی‌ها و اسباب‌بازی می‌توانند در هویت‌یابی کودکان و نوجوانان نقش مثبت داشته باشند.

در دهه‌های اخیر، با توجه به تحولاتی که در جامعه به‌وجود آمده است، بازی‌ها و اسباب‌بازی سنّتی تغییرات بسیاری کرده‌اند. بسیاری از آن‌ها به فراموشی سپرده شده و بازی‌ها و اسباب‌بازی تازه و وارداتی، جانشین آن‌ها شده‌اند که متأسفانه در بیشتر موارد پاسخ‌گوی نیازهای کودک نیستند و بیشتر آن‌ها بدآموزی‌های خاص خود را نیز دارند. بنابراین، پیشنهاد می‌شود که اسباب‌بازی بر پایه فرهنگ خودی طراحی و ساخته شود.

البته در چند سال اخیر، مجامع فرهنگی و صدا و سیما در این زمینه تلاش‌هایی کرده‌اند که عروسک‌های دارا و سارا، کلاه قرمزی و... نمونه‌هایی از آن تلاش‌است. هرچند این تلاش‌ها ارزش‌مند و امیدوارکننده‌اند؛ ولی به‌هیچ‌رو کافی نیستند. پس باید الگوهای متنوع ارائه شود و تولیدکنندگان داخلی به جای تقلید و الگوبرداری از نمونه‌های خارجی، آن‌‌ها را با کیفیت مطلوب تولید کنند.

4) نظارتبر تولید و واردات اسباب‌بازی

اسباب‌بازی، تأثیر فراوانی بر روح و روان کودک دارد. از این‌رو، باید در تولید و واردات و انتخاب اسباب‌بازی کودکان کمال دقّت و توجه را داشت. پیشنهادهایی برای نظارت بر تولید و واردات اسباب‌بازی ارائه می‌شود:

-  سازمانی ویژه برای تبیین معیارهای لازم برای تهیه اسباب‌بازی تأسیس شود تا بر چند و چون تولید و واردات اسباب‌بازی نظارت کند.

- با توجه به اهمیت هویت‌یابی و نقش اسباب‌بازی در شکل‌گیری آن، سیاست‌گذاران باید توجه خود را به شیوه‌هایی معطوف دارند که از طریق آن‌ها مفاهیم و ارزش‌های ملّی و مذهبی به کودکان انتقال یابد.

-  تولید و ساخت اسباب‌بازی در حقیقت کار فرهنگی است، نه فقط اقتصادی و وسیله کسب درآمد. به همین دلیل، ضرورت دارد که همه شرکت‌های تولیدکننده اسباب‌بازی، برای طراحی و ساخت انواع اسباب‌بازی از نظر متخصصان روان‌شناسی، علوم تربیتی و طراحان صنعتی استفاده کنند.

-  «مرکز استاندارد و تحقیقات»، اسباب‌بازی را از نظر معیارهای لازم و «وزارت بهداشت و درمان»، مواد آن را از نظر کیفیت، رنگ و جنس بررسی کنند.

-  سمینارهای دوره‌ای درباره اسباب‌بازی و اطلاع‌رسانی در مورد کارکردها و پی‌آمدهای تربیتی، فرهنگی و اجتماعی آن، با استفاده از دانشگاهیان و کارشناسان تشکیل شود.

- نشریه ویژه صنعت اسباب‌بازی منتشر شود و در آن، آخرین تحقیقات و دست‌آوردهای علمی و صنعتی مربوط به بازی و اسباب‌بازی بیان شود تا سطح آگاهی تولیدکنندگان، فروشندگان و مربیان افزایش یابد.

5) تعیین استاندارد و معیارهای تعریف شده در تولید و ساخت اسباب‌بازی

طراحی، تولید و ساخت اسباب‌بازی در ایران از استاندارد و معیارهای تعریف شده علمی که در کشورهای پیشرفته و صنعتی مانند چین و ژاپن در نظر گرفته می‌شود، پیروی نمی‌کند. طراحان خارجی به‌دلیل به‌کارگیری روش‌ها و اصول فنّی مناسب در کار، توانسته‌اند طرح‌های خودشان را با سلیقه خاص مصرف‌کننده منطبق کنند و در سطح جهانی برای خود جایی باز کنند. در حالی‍‌که طراحان ما بر اساس سلیقه‌های شخصی خود و یا الگوبرداری و تقلید از اسباب‌بازی خارجی، اقدام به ساخت و تولید اسباب‌بازی می‌کنند.

ناگفته نماند، تا زمانی که فرهنگ بازرگانی و تجاری بر جامعه حاکم باشد و اسباب‌بازی را یک عامل اقتصادی بدانیم همه معیارها و ارزش‌ها تحت‌الشعاع آن قرار می‌گیرد و تنگناها و مشکلات موجود هرگز حل نخواهد شد. از این‌رونکاتی برای تولیدکنندگان و عرضه‌کنندگان اسباب‌بازی به نظر می‌رسد:

نکته اصلی که تولیدکنندگان داخلی باید به آن توجه کنند، این است که ساخت اسباب‌بازی، باید طبق ساختارهای اجتماعی و معیارهای فرهنگ خودی باشد تا هم از فرهنگ جامعه در برابر تهاجم فرهنگی محافظت شود و هم مقدمات انتقال فرهنگ و ارزش‌های جامعه به کودکان و نسل آینده را فراهم سازد.

سازندگان و تولیدکنندگان اسباب‌بازی می‌توانند با رعایت معیارهای علمی ـ فرهنگی در به‌وجود آوردن هنجارهای نوین رفتاری، تغییر نگرش و باورهای اعتقادی و تحول ارزش‌ها سهم مؤثری داشته باشند.

امروز ثابت شده است که پژوهش، عنصر پایه‌ای در سیاست‌گذاری فرهنگی است، بنابراین، ضرورت دارد کارخانه‌های تولیدکننده اسباب‌بازی، بخشی به نام «پژوهش» داشته باشند تا در آن، تحقیقات روان‌شناختی و جامعه‌شناختی انجام دهند؛ زیرا ساخت اسباب‌بازی، در حقیقت یک کار فرهنگی برای رشد و تکامل شخصیت کودک و نوجوان است.

در واقع، پژوهش‌گران و تولیدکنندگان اسباب‌بازی باید در حرکتی هم‌آهنگ و هم‌سو برای بهینه‌سازی و ارتقای کیفیت محصولات اسباب‌بازی بکوشند و بدون این مشارکت، آهنگ طراحی، تولید، و عرضه اسباب‌بازی دچار جهت‌گیری ناهم‌آهنگ و ناهم‌ساز با معیارها و الگوهای فرهنگی و ارزشی جامعه خواهد شد. در این صورت، فرآیند جامعه‌پذیری و فرهنگ‌پذیری کودکان به تأخیر می‌افتد و آنان تحت تأثیر ارزش‌ها و هنجارهای برخاسته از بازی‌ها و اسباب‌بازی ساخت کشورهای بیگانه قرار می‌گیرند.

الف) فرهنگ خودی، ضابطه اصلی تولید اسباب‌بازی

رعایت معیارهای «فرهنگ خودی» در ساخت اسباب‌بازی، یکی از مسایل ضروری جامعه ماست که باید با برنامه ریزی گسترده و زیر نظر متخصصان و کارشناسان تعلیم و تربیت و امور فرهنگی اجرا شود. «فرهنگ خودی» به معنای مجموعه‌ای از بینش‌ها، باورها، گرایش‌ها و رفتارهای مادی و معنوی افراد یک جامعه است که به صورتی، به نسبت ثابت، از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود.

در اندیشه اسلامی، تمامی باورها و ارزش‌ها، منشأ آسمانی دارد و همه رفتارهای فردی و اجتماعی بر اساس تعالیم الهی شکل می‌گیرد. بنابراین، «فرهنگ خودی» در اندیشه اسلامی همان تبلور مذهب آن جامعه است و ریشه در تعالیم اسلامی و پدیده‌های فرهنگی- تاریخی متناسب با مبانی اسلامی دارد.

اسباب‌بازی باید با ارزش‌ها و هنجارهای موجود در جامعه تناسب داشته باشد و برخاسته از فرهنگ خودی باشد؛ زیرا کودکان از طریق بازی و اسباب‌بازی با این ارزش‌ها و ضد ارزش‌ها آشنا می‌شوند. اسباب‌بازی‌ای که در اختیار کودکان گذاشته می‌شود، نمادی از واقعیت‌های بیرونی هستند. اگر این وسایل، مورد علاقه کودکان نباشد و با واقعیت‌های اجتماعی و فرهنگی سازگاری نداشته باشد، کودکان آن را به صورت اسباب‌بازی‌ای که نمادی از جهان واقعی است، نخواهند پذیرفت. حال اگر هدف این است که اسباب‌بازی کودکان، بر اساس الگوها و معیارهای «فرهنگ خودی» طراحی و ساخته شود، باید با رویکردهای جامعه‌شناسی، روان‌شناختی، مردم‌شناختی و دینی، شکل بگیرد و به فرهنگ مردم با دیدی نو نگریسته شود. بنابراین، پیشنهاد می‌شود که بازی‌های سنّتی احیا شود و اسباب‌بازی‌ای بر پایه فرهنگ خودی و سنّتی به تولید انبوه برسد.

باید توجه داشت که تولید اسباب‌بازی سنّتی بر پایه فرهنگ خودی به این معنا نیست که از امکانات و فن‌آوری‌های جدید در تهیه و ساخت آن‌ها استفاده نشود؛ بلکه منظور تولید و ساخت اسباب‌بازی‌ای است که کارکرد، محتوا و پیام آن‌ها با گذشته تاریخی و هویّت فرهنگی جامعه ما مرتبط باشد. بنابراین، این نوع اسباب‌بازی نیز می‌تواند بسیار جذّاب و متنوع باشد.

ب) جنبه‌های مثبت بازی‌ها و اسباب‌بازی سنتی

بازی و اسباب‌بازی، تجلّی زندگی یک جامعه و نشانی از تفاهم فرهنگی افراد آن جامعه است که تحت شرایط خاصی ایجاد می‌شود و خود، مفاهیم تازه‌ای را به‌وجود می‌آورد.

ج) اسباب‌بازی، وسیله‌ای برای آموزش و انتقال فرهنگ، نه کسب درآمد

یکی از کارکردهای اسباب‌بازی و در واقع مهم‌ترین کارکرد آن، انتقال ارزش‌ها و باورهای اجتماعی است. کودک از طریق بازی و استفاده از اسباب‌بازی، با نقش‌های گوناگون اجتماعی آشنا می‌شود و برطبق نظریه یادگیری مشاهده‌ای آلبرت بندورا، با ویژگی‌ها و نقش‌هایی که در بازی به وی القا می‌شود، همانندسازی می‌کند.

در جامعه ما، اسباب‌بازیِ آموزشی نیز تولید می‌شود و عده‌ای هم تحت‌تأثیر رویکرد تجارتی اسباب‌بازی قرار گرفته و به تولید و عرضه اسباب‌بازی مشغول‌اند و در عمل، اسباب‌بازی خارجی را وارد بازار می‌کنند و یا از نمونه‌های خارجی که هزینه کم‌تری دارند، الگوبرداری می‌نمایند. امّا تولیدکنندگان و عرضه کنندگان اسباب‌بازی باید توجه کنند که این روند بسیار خطرناک است؛ زیرا هر وسیله بازی بر اساس مقتضیات تربیتی، فرهنگی و اجتماعی جامعه سازنده آن تهیه و طراحی می‌شود. بی‌گمان استفاده و الگوبرداری از آن در فرهنگ‌ها و جوامع دیگر، نتایج منفی به همراه دارد و به عواقب ناهنجار در رشد و تربیت کودکان و نوجوانان می‌انجامد. بنابراین، هرگز به صلاح نیست که با تولید و عرضه اسباب‌بازی مخرب و بازی‌های کامپیوتری، کودکان و نوجوانان جامعه خویش را دچار انواع بحران‌های اخلاقی و تربیتی کنیم.

6) توجه به جایگاه صدا و سیما در فرهنگ اسباب‌بازی

تلویزیون عضو ثابت و انکارناپذیر اکثر خانواده‌هاست. عضوی که در بسیاری تصمیم‌ها و افکار و حرکتها صاحب رأی است. با نگاهی به تحقیقات انجام شده دربارة کودک و تلویزیون مشخص می‌شود بیشترین تأثیر این جعبة جادو به کودکان و نوجوانان است و خواهی نخواهی کودکان در انتخاب هر چیز به‌خصوص اسباب‌بازی تأثیر و نظر تلویزیون را صائب می‌دانند.

به نظر می‌رسد برای اظهار نظر هر چند مجمل باید به بررسی و مطالعة بازار اسباب‌بازی پرداخت. به همین جهت به 30 مرکز فروش اسباب‌بازی و 20 مرکز فروش لباس ـ در اغلب موارد فروشندگان عمده ـ مراجعه شد. طی این مراجعات معلوم گشت 19­% فروش - یعنی بیشترین فروش اسباب‌بازی- متعلّق به عروسک‌هاست و جالب آن‌که 60­% این عروسک‌ها از کشورهای خارجی وارد می‌شوند و در تولید داخلی نیز 24­% عروسک‌ها با الگوهای کاملاً اروپایی تولید می‌گردند.

همه این عروسک‌ها که نام تولید ایران را یدک می‌کشند، لباس، کاملاً اروپایی است و گاه حتّی شرایط یک لباس ایرانی را ندارد. موها و چشم‌ها با رنگ‌های روشن ـ خارج از معمول ایرانیان ـ و خصوصیات ظاهری دیگر نیز بی‌شباهت به خواهر خوانده‌های اروپائیشان نیست و تنها 16­% عروسکها شباهت‌های نه چندان زیادی به فرهنگ داخلی دارند. از مجموع این 16­% حدود 8­% به نحوی با چهره‌ها و ستاره‌های تلویزیونی کودکان مربوط می‌شود و تا قبل از پایان تابستان[2] حدود 5/3­% از عروسک‌های ستاره‌های تلویزیونی متعلّق به جناب کلاه قرمزی و پسرخاله بوده است. طبق گفته فروشندگان مقدار فروش عروسک‌های کلاه قرمزی و پسرخاله در طول پخش برنامة مذکور بسیار زیاد بوده و فعلاً به‌دلیل اتمام پخش این برنامه با متقاضی اندکی روبه‌روست. از سوی دیگر ظهور چند عروسک جدید از ستاره‌های تلویزیونی کودکان ـ البته نه با مقدار فروش عروسک‌های ذکر شده ـ قابل ملاحظه است. «تا به تا» نام آشنایی است برای کودکان و عروسک‌های آن که در طول بهار و تابستان به‌وفور یافت می‌شد.

دربارة لباس نیز ـ هر چند به موضوع اصلی کاملاً مرتبط نیست ـ بررسی تمایلات کودکان بسیار قابل توجَه است. طبق نظر فروشندگان لباس و وسایل کودکان، 85­% کودکان و نوجوانان 4 تا 13 سال، متمایل هستند بر روی لباس، کفش، کیف، جوراب، جامدادی، مداد و حتّی روی اسباب‌بازی‌های‌شان برچسب چهره‌ای از ستاره‌های کارتونی وجود داشته باشد.[3] چهره‌هایی از کارتون‌های: فوتبالیست‌ها، کارگاه ویژه، میتی‌ کمون، ماسک و لوک خوش‌شانس مشاهده می‌شود که باز هم سهم سریال‌های کارتونی خارجی بسیار بالاست ـ که شرح آن خواهد آمد.[4]

حالا این سئوال مطرح می‌شود که ستارة سینمایی و تلویزیونی چیست؟ و ظهور و افول‌اش چگونه است؟ در مورد ستاره‌های سینمایی و تلویزیونی می‌توان گفت: ستاره چهره‌ای محبوب است که در یک زمینه دارای خصوصیات غالب با ویژگی خاص است و پس از مدّتی بین بعضی از گروه‌های جامعه تبدیل به الگو می‌گردد. با وجود آن که در اکثر موارد ستاره‌ها در جنبه‌ای خاص دارای توانایی می‌باشند و در سایر جنبه‌ها ضعف‌هایی از آنان مشاهده می‌شود. ولی دیدگاه غالب مردم همراه با محبوبیت غیر قابل باوری است و فرد، بخصوص نوجوان با چنگ و دندان از شخصیت مورد علاقه خود دفاع می‌کند و حتی کوچکترین ایراد آشکاری را در مورد او قبول و حتّی تصوّر نمی‌کند.

می‌توان به راحتی دید فوق ستاره‌های بسیار کمی در بین جامعة ما شناخته شده‌اند و سایرین فقط قسمتی از این محبوبیت‌ها را از آن ِخود کرده‌اند. دلیل عدم مطرح‌شدن ستاره‌ها به‌طور جدی دور بودن و نداشتن قابلیت دسترسی سریع ـ عدم حضور دائم ـ کوتاهی مدت عمر هنری و استقامت‌های فرهنگی[5] است.

دربارة ستاره‌های کودکان و نوجوانان می‌توان گفت: این ستاره‌ها بسیار متغیّر و همراه با دگرگونی شدیدند. یکی از خصوصیت‌های ستاره‌ها که در بحث ما نمی‌گنجد ایجاد تمایل طرفداران به همانندسازی است؛ به‌طور مثال لباس، مُد مو و طرز تکلّم، سریعاً توسط جامعة مورد نظر تقلید می‌شود. در طول پخش برنامة کلاه قرمزی و پسر خاله گفتن کلماتی مانند «اکشال نداره، مگه چیه، سیلین به جای سلام»، بسیار رایج بود. با توجه به عوارض منفی این ستاره‌ها حال این سئوال مطرح است که آیا می‌توان ظهور و افول ستارگان کارتونی و عروسکی را کنترل نمود و آیا می‌توان عروسک‌ها و برچسب‌های هدف‌مندی را از این چهره‌های محبوب کودکان تولید کرد؟ و نقش صدا و سیما کدام است؟ قبل از آن که به موضوع کنترل ستاره‌ها بپردازیم به نظر می‌رسد بیان خصوصیات ستاره‌هایی که قابلیت تبدیل به عروسک و سایر اسباب‌بازی‌ها را دارا هستند ضروری است.

7) خصوصیات ستاره‌های عروسکی

1. ویژگی‌های ظاهری (لباس، ترکیب اندام و صورت مثل کلاه قرمز برای کلاه قرمزی و یا گویش‌های ناهمگون برای تا به تا)

2. گویش و تکیه کلام خاص که قابل تقلید باشد.

3. حرکات بدنی ویژه

4. اسم‌های ساده و بی‌سابقه که در خاطر ماندگار شود.

5. ساده و صادقانه بودن حرکات و گفته‌ها.

6. تکرار مرتّب و دنباله‌داربودن برنامه‌ها (به‌طور مثال کارتون فوتبالیست‌ها با 150 قسمت).

لازم به ذکر است کودکان زیر 7 سال ترجیح می‌دهند داستان در یک قسمت کامل شود و از به‌وجود آمدن پرسش‌های گنگ در پایان که متصّل به قسمت بعد می‌شود رضایت کامل ندارند و بیشتر از کارتون‌هایی مثل میتی‌کمون و اکیوسان که در هر قسمت یک ماجرا را به‌طور مستقل بیان می‌کند لذت می‌برند، می‌توان نتیجه گرفت عروسک‌ها و اسباب‌بازی‌های اکیوسان به همین دلیل با فروش خوب روبه‌رو شد. با توجّه به آنچه گذشت و از آنجا که کودکان و نوجوانان بزرگ‌ترین گروه بینندة سیمای جمهوری اسلامی هستند و نظرات مخاطبان و تأثیر عوامل متعدد اجتماعی در این گروه بسیار چشم‌گیر است، مطالعة روند این تغییرات می‌تواند اطلاعات همه جانبه‌ای را برای تدوین روش‌های برنامه‌ای برای سیاست‌گذاران و متولّیان امر کودک فراهم آورد.

برنامه‌ریزی بهتر و مناسب فرهنگی برای این قشر که می‌تواند از نخستین طعمه‌های تهاجم فرهنگی باشد یکی از اساسی‌ترین وظایف متولّیان امور فرهنگی بخصوص صدا و سیماست این مهم بدون اطلاع از نظرات و علایق و روحیة کودکان و نوجوانان میسّر نیست. به همین دلیل برای دست‌یابی به الگوی مشاهده و بررسی رفتار کودکان در مقابل برنامه صدا و سیما که یکی از آن‌ها اقبال خاص به بعضی از انواع اسباب‌بازی است، مرکز تحقیقات، مطالعات و سنجش برنامه‌ای صدا و سیمای جمهوری اسلامی به‌عنوان اوّلین مرکز مطالعات میدانی در ایران به‌طور دقیق و مرتّب این مهم را به انجام می‌رساند. این تحقیقات میدانی تحتِ عنوان پیام‌گیران کودک تهیه و تنظیم می‌شود و قابلیت استفاده در امر بررسی، ساخت و توزیع لوازم اسباب‌بازی‌های خاص کودکان را نیز داراست؛ به‌طور مثال طبق نظر فروشندگان اسباب‌بازی، لباس و لوازم‌التحریر، بیشترین فروش وسائل کودکان متعلّق بوده است به لوازم دارای برچسب مصوّر و یا آرم‌دار مربوط به لباس، حوله، جوراب، اسباب‌بازی و... که با چهره‌های فوتبالیست‌ها زینت داده شده است. مطالعات میدانی مرکز تحقیقات به این گفته صحّه می‌گذارد؛ به‌طور مثال نشان می‌دهد در تاریخ 25/3/75، هفتاد درصد جامعة آماری مورد مطالعه، بینندة کارتون فوتبالیست‌ها بوده‌اند که بالاترین درصد بینندة برنامه‌های سیما در روز مورد بررسی است.

با توجه به آنچه نگاشته شد آشکار است که تدوین هر سیاست دقیق و قابل اجرا در مورد کودک به‌طور اعم و اسباب‌بازی به‌طور اخص بدون در نظر گرفتن نقش رسانه‌ها کامل نخواهد بود. آنچه گذشت تنها مقدمه‌ای بود که امید است در آینده به‌طور جدی به آن پرداخته شود.

 

الف) تشکیل انجمن صنفی اسباب‌بازی

بسیاری از صنایع که گاه فاقد بسترهای علمی مناسب بوده یا از درجه اهمیت آن‌چنانی برخوردار نیستند، دارای اتحادیه و انجمن‌های حرفه‌ای هستند، در حالی‌‌که اسباب‌بازی و سرگرمی‌ها که یکی از مهم‌ترین ارکان فرهنگی و آموزشی در کشورند، از این تشکل بی‌بهره هستند. رشد و اعتلای صنعت اسباب‌بازی در کنار رشد و توسعه علمی نیازمند وجود تشکل‌هایی است تا اعضا در آن به صورت حرفه‌ای عمل کرده و بستر رشد و اعتلای آن را فراهم کنند.

با توجه به فواید علمی و عملی تشکیل انجمن‌های صنفی که کلیه متولیان صنعت اسباب‌بازی بتوانند در آن عضو شده و از مزایای رفاهی و معیشتی آن استفاده کنند. تشکیل یک انجمن صنفی در زمینه اسباب‌بازی و سرگرمی، ضروری به نظر می‌رسد. این تشکل علاوه بر حمایت از اعضای خود، نهاد حمایتی خواهد بود که با حمایت از گردانندگان بازار اسباب‌بازی و در جای خود برخورد با متخلفان این عرصه، مأمنی برای مشتریان و مصرف‌کنندگان نیز محسوب شده تا بتوانند محصولات مورد اطمینانی در حوزه اسباب‌بازی و سرگرمی و به‌خصوص در زمینه بازی‌ها و سرگرمی‌های آموزشی که از اهمیت بالایی برخوردار می‌باشند، تهیه کنند. وجود چنین نهاد نظارتی که عضویت در آن امتیازی برای کلیه مدیران و فعالان در عرصه صنعت اسباب‌بازی است، راه رشد و اعتلای صنعت اسباب‌بازی را در کنار سایر مراکز تخصصی و حرفه‌ای نظیر شورای نظارت بر اسباب‌بازی فراهم خواهد کرد.

ب‌) مبارزه با قاچاق و ورود غیر قانونی اسباب‌بازی

پدیده قاچاق کالا، علاوه بر آثار سوء اقتصادی به‌عنوان یک چالش اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی حائز اهمیت است. امروزه این پدیده علاوه بر اینکه به‌عنوان یک تهدید جدی بر سر راه تجارت آزاد است و هزینه‌های زیادی نیز بر بدنه اقتصادی کشور تحمیل می‌کند. در خصوص اسباب‌بازی آثار مخرب فرهنگی نیز برجا می‌گذارد. ورود اسباب‌بازی‌هایی بیگانه با فرهنگ ایرانی-اسلامی ما و توزیع گسترده آن در جامعه سبب می‌شود تا فرهنگ نیز دست‌خوش تغییر شود. از این‌رو ضروری است تا  با فرهنگ‌سازی از طریق رسانه‌ها استفاده از تولیدات داخلی و یا تولیدات مناسب ترویج شود. تشویق و ترغیب استفاده از تولیدات داخل، تبلیغ مطلوب تلاش‌های تولید‌کنندگان، معرفی و شناسایی آن‌ها به مردم به‌ویژه توسط رسانه ملی، استفاده از کارشناسان، مسئولان و مدیران برای بیان مزایای استفاده از تولیدات داخلی و مضرات استفاده از کالاهای خارجی در رسانه‌ها به‌خصوص صدا و سیما از جمله راهکارهای مبارزه با قاچاق کالا است. انجام پیش‌گیری‌های لازم جهت انسداد مرزها و معابر غیر رسمی و محورهای ورود و خروج کالا‌ی قاچاق، توسعه روابط دیپلماتیک و تشکیل کمیته‌های مشترک با کشورهای هم‌جوار برای مقابله باقاچاق، تبیین راهکارهایی جهت رسیدگی فوری به پرونده های قاچاق کالا و ارز، تبیین قوانین و مقررات، تبیین راهکارهایی در صدور آراء از سوی مراجع نظارتی از جمله راهکارهای دیگر برای مبارزه با قاچاق به‌شمار می‌رود.

 

8) سیاست‌ها و خط‍مشی‌های حمایتی و هدایتی درباره اسباب‌بازی کودکان
(مصوب جلسات ۶۲۳ مورخ ۱۳۹۳/۶/۱۱ و ۶۲۵  مورخ ۱۳۹۳/۷/۹ شورای فرهنگ عمومی)

مقدمه

   در اجرای ماده ۸ آیین‌نامه شورای نظارت بر ساخت، طراحی، واردات و توزیع اسباب‌بازی کودکان، مصوبۀ جلسه ۴۲۲ مورخ ۱۶/۴/۱۳۷۷ شورای عالی انقلاب فرهنگی و ماده ۲ آییننامه اجرایی شورای نظارت بر اسباب‌بازی مصوبه جلسه ۳۴۱ مورخ ۱۸/۸/۱۳۷۹ شورای فرهنگ عمومی، به منظور حمایت و هدایت طراحان، تولیدکنندگان، صادرکنندگان، فروشندگان و مصرف‌کنندگان اسباب‌بازی لازم است سازمان‍ها و مؤسسات مرتبط با موضوع ضمن هماهنگی با شورای نظارت بر اسباب‌بازی برای دست‌یابی به سیاست‌های ذیل برنامه‌ریزی کنند.

سیاست‌ها

۱-    توجه به رشد و تربیت همه‌جانبه کودکان از بعد دینی، اخلاقی، فرهنگی، اجتماعی، روانی و جسمی

۲-    ترویج فرهنگ اسلامی- ایرانی و جلوگیری از گسترش فرهنگ بیگانه و غیر دینی

۳-    تقویت وحدت ملی میان اقوام و پرهیز از ایجاد اختلاف میان قومیت‌ها و مذاهب و ادیان

۴-    تقویت افتخارات ملی و مذهبی و حس خودباوری و روحیه جهادی

۵-    فراهم نمودن زمینه دست‌یابی کلیه کودکان جامعه به اسباب‌بازی‌های مفید

۶-    تقویت تولیدات داخلی و توسعه صادرات اسباب‌بازی به وسیله حمایت‌های مادی و معنوی از طراحان و تولیدکنندگان

۷-    توجه به جنبه‌های هنری و زیبایی‌شناختی در طراحی و ترویج شخصیت‌های جدید و جذاب

۸-    ساماندهی واردات و پیشگیری از قاچاق اسباب‌بازی

خط‌مشی‌ها و راهکارهای متناسب با ارزش‌ها و آموزه‌های فرهنگ اسلامی- ایرانی

۱-  اطلاع‌رسانی

۱-۱-   معرفی منابع مطالعاتی (کتاب، نشریه، جزوه، بروشور)

۲-۱- معرفی مواد اولیه، ماشین‌آلات و عرضه‌کنندگان عمده و اصلی آن‌ها

۳-۱- تأسیس بانک اطلاعاتی طراحان، تولیدکنندگان و شبکه‌های توزیع داخلی و بین‌المللی اسباب‌بازی و برقراری ارتباط بین طراحان و تولیدکنندگان به منظور ایجاد همکاری‌های متقابل

۴-۱- عرضۀ خدمات مشاوره‌ای در زمینه معرفی اسباب‌بازی‌های مناسب با هدف دست‌یابی به روش‌های تولید محصولات استاندارد

۵-۱- معرفی استانداردهای مدون اسباب‌بازی اعم از ملی و خارجی

۶-۱- معرفی نمایشگاه‌های تخصصی داخلی و خارجی اسباب‌بازی

۷-۱- معرفی سایت‌ها و منابع اطلاعات تخصصی داخلی و خارجی اسباب‌بازی و سازمان‌ها و انجمن‌های مربوط به موضوع

۸-۱- عرضۀ اطلاعات تجارت جهانی اسباب‌بازی، به منظور آشنایی تولیدکنندگان داخلی با بازارهای بین‌المللی و بهره‌گیری از آن برای صادرات

۹-۱- شناسنامه‌دار کردن اسباب‌بازی داخلی و خارجی جهت شناسایی تولید‌کننده و وارد‌کننده

۱۰-۱- حمایت از مصرف کنندگان و تولیدکنندگان اسباب‌بازی از طریق ایجاد سامانه‌های اطلاع‌رسانی خودکار به منظور شناساندن ویژگی‌ها و خصوصیات اسباب‌بازی‌های تولیدی و اطلاع‌رسانی در مورد طراحان و تولیدکنندگان

۱۱-۱- ایجاد پایگاه اطلاع‌رسانی جهت معرفی بهترین اسباب‌بازی‌ها برای مصرف‌کنندگان

۱۲-۱- آگاهی‌بخشی به خانواده‌ها نسبت به مضرات و آسیب‌های اسباب‌بازی‌های نامطلوب از نظر فرهنگی، بهداشتی، ایمنی و استاندارد

۱۳-۱- استفاده از ظرفیت ابزارها، اماکن و رویدادهای مهم فرهنگی همچون جشنواره‌ها، نمایشگاه کتاب و مطبوعات، رادیو و تلویزیون، شبکه‌های ماهواره‌ای، جهت شناساندن و تبلیغ اسباب‌بازی‌های ارزشمند تولید داخلی در جامعه

۲-  حمایت‌های مادی و معنوی

 ۱-۱- حمایت از طراحان و تولیدکنندگان و واردکنندگان، صادرکنندگان، توزیع‌کنندگان، فروشندگان و مصرف‌کنندگان اسباب‌بازی در چارچوب قوانین مصوب شورای نظارت بر اسباب‌بازی

۲-۲- تسهیل ثبت طرح‌ها و صدور مجوز (ساخت، واردات و صادرات) اسباب‌بازی

۳-۲- اعطای تسهیلات لازم برای ایجاد تعاونیهای تولید اسباب‌بازی

۴-۲- اعطای تسهیلات مالی به طراحان و تولیدکنندگان و صادرکنندگان اسباب‌بازی

۵-۲- اعطای تسهیلات برای تأمین مواد اولیه و تولید داخلی اسباب‌بازی

۶-۲- فراهم کردن زمینه لازم برای تشکیل اتحادیه تولیدکنندگان و فروشندگان اسباب‌بازی

۷-۲- اعطای تسهیلات برای واردات اسباب‌بازی‌های نیمه‌ساخته یا قطعات تکمیلی آن به منظور تقویت صنایع داخلی از طریق کاهش تعرفه‌های گمرکی

۸-۲- برپایی نمایشگاه‌های داخلی اسباب‌بازی و حمایت از حضور طراحان، تولید‌کنندگان و تجار اسباب‌بازی در نمایشگاه‌های خارجی

۹-۲- حمایت از شبکه‌های توزیع و عرضه اسباب‌بازی ساخت داخل به منظور تسهیل جریان افزایش تقاضا برای محصولات داخلی و جلوگیری از افزایش بیرویه قیمت

۱۰-۲- تعیین استانداردهای کیفی، ایمنی، بهداشتی و فرهنگی اسباب‌بازی و نظارت بر اجرای دقیق آن‌ها در تولید و واردات اسباب‌بازی در جهت حمایت از مصرف‌کنندگان

۱۱-۲- الزام تولیدکنندگان و واردکنندگان به کسب مجوز از سازمان استاندارد و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و سایر دستگاه‌های ذی‌ربط جهت رعایت نکات ایمنی و بهداشتی و استفاده از مواد اولیه بیضرر

۱۲-۲- تمهیدات لازم به منظور پیشگیری از واردات، ساخت و توزیع اسباب‌بازی که از لحاظ فرهنگی، ایمنی و بهداشتی و…مشکل آفرین‌اند؛ مانند اسباب‌بازی‌های با نمادهای انحرافی از قبیل؛ نماد شیطان‌پرستی، بودیسم، نماد رژیم اشغال‌گر قدس (صهیونیستی) و کشورهای بیگانه و اسباب‌بازی‌های مروج خشونت و سکس…. از طریق:

۱-    تدوین قوانین و مقررات مورد نیاز

۲-    تقویت واحدهای نظارت و بازرسی

۳-    به‌کار بستن شیوه‌های مناسب برای تسریع در امر رسیدگی به شکایات

۴-    اعمال قانون و مجازات شرکت‌ها یا افرادی که از راه‌های غیرقانونی اسباب‌بازی وارد می‌کنند.

۱۳-۲- تخصیص کمک‌های مالی به تحقیقات مربوط به اسباب‌بازی از طریق اعطای کمک هزینه‌های تحقیقاتی و نیز برقراری ارتباط تولیدکنندگان با مراکز پژوهشی مرتبط

۱۴-۲- ایجاد انجمن طراحان و تولیدکنندگان اسباب‌بازی و سرگرمی

۱۵-۲- برگزاری دوره‌های آموزشی مرتبط با طراحی، تولید و واردات اسباب‌بازی

۱۶-۲- حمایت از مؤلفان و ناشران کتاب و نشریه با موضوع اسباب‌بازی و سرگرمی از طریق ارائه تسهیلات مالی یا تسریع در امر صدور مجوز نشر

۱۷-۲- حمایت از طراحان و تولیدکنندگان اسباب‌بازی‌ها و سرگرمی‌هایی که طرح آن‌ها در راستای ترویج  فرهنگ ایرانی و اسلامی باشد.

۱۸-۲- حمایت از تولید و واردات اسباب‌بازی‌های خلاق، فکری، آموزشی و کمک آموزشی از جمله اعطای تخفیف، کاهش تعرفه و تسهیلات اداری در صدور مجوز

۱۹-۲- الزام دستگاه‌های دولتی و نهادهای عمومی غیر دولتی نظیر: شهرداری‌ها و…به استفاده انحصاری از اسباب‌بازی‌های تولید داخل در اهدای هدایا و جوایز در مواردی که مخاطبان و یا بهره‌مندان از آن، کودکان و نوجوانان هستند.

۲۰-۲- حمایت از برگزاری نمایشگاه، سمینار، همایش و کارگاه‌های آموزشی اسباب‌بازی

۳-  فرهنگ‌سازی تولید و استفاده از اسباب‌بازی با رویکردهای بومی و مذهبی

۱-۳ –تهیه و تدوین پیوست فرهنگی قبل از تولید و توزیع و تبلیغ اسباب‌بازیو سرگرمی

۲-۳ –معرفی نمونه‌های برتر سال از طرح‌های اسباب‌بازی به ثبت رسیده به منظور تشویق طراحان

۳-۳- نظارت مؤثر بر فضای مجازی، در حوزه اسباب‌بازی و سرگرمی

۴-۳- تغییر افزون‌های فرهنگی اسباب‌بازی وارداتی ناهمگون با فرهنگ اسلامی، از جمله استفاده از سرود و اشعار کودکانه ایرانی و مذهبی در اسباب‌بازی‌ها، به جای موسیقی‌های غربی

۵-۳- فراهم نمودن زمینه دست‌یابی کودکان خانواده‌های کم درآمد به اسباب‌بازی‌ها و سرگرمی‌های مفید

۶-۳-معرفی اسباب‌بازی و سرگرمی‌های خلاق، فکری، آموزشی و کمک آموزشی خصوصاً تولیدات داخلی

سیاست‌های و خط مشی‌های حمایتی و هدایتی در زمینه اسباب‌بازی کودکان در جلسات ۶۲۳ مورخ 11/6/93 و ۶۲۵ مورخ 9/7/93 شورای فرهنگ عمومی تصویب شد.

 

 


[1]. شجاعی، بررسی پی‌آمدهای تربیتی اسباب‌بازی کودکان در اسلام، ص107-108؛ زارعان، نقش صدا وسیما در فرهنگ اسباب‌بازی، مجموعه مقالات ارائه شده در گردهمایی اسباب‌بازی و پیآمدهای فرهنگی آن، ص105-113.

[2]. طبق گفته فروشندگان عروسک در تابستان و در عید نوروز تفنگ و ماشین بیشترین فروش را دارد.

[3]. حدود 5­% به چهره‌های ناشناخته غربی برای تصویر روی لباس متمایل‌اند.

[4]. مقام دوم فروش اسباب‌بازی متعلق به ماشین است که 16­% کل فروش اسباب‌بازی را به خود اختصاص داده است که60­% آن خارجی 33­% ایرانی با الگوهای خارجی و تنها 7­% طبق الگوی ماشین‌های تولید داخل ساخته شده ـ ماشین‌هایی مانند پیکان ـ رنو و ماشین پلیس ایرانی بسیار نادر است.

[5]. استقامت‌هایی مانند: علایق قومی-فکری و ریشه‌دار بودن افکار و عقاید.