در وبینار بایستههای فقه هوش مصنوعی در نسبت با سبک زندگی مطرح شد؛ احکام فقهی هوش مصنوعی استخراج شود
به گزارش روابط عمومی مؤسسه سبک زندگی آلیاسین، حجتالاسلاموالمسلمین دکتر سید امیر سخاوتیان استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم و عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی، با اشاره به تعریف هوش مصنوعی و مؤلفههای آن گفت: هوش مصنوعی آنطور که در ادبیات عرفی جامعه فهم میشود هوشی است که توسط ماشین و ربات بروز و ظهور پیدا میکند و در برابر هوش طبیعی است. که توسط جانداران شامل انسان و سایر جانداران ارائه میشود. سؤال ما این است که آیا هوش مصنوعی واقعاً هوش است یا اینکه مجازاً این تعبیر را برای آن به کار میبریم زیرا اگر حقیقتاً هوش باشد یکسری پیامدها و اگر مجازی باشد پیامدهای دیگری دارد.
وی افزود: واژه هوش مصنوعی، حقیقی است ولی در اطلاق هوش به آن باید دقت کرد که حقیقتاً اطلاق شده یا مجازاً؛ مثلاً آبراه زمانی آبراه است که هر دو کلمه آب و راه به هم پیوند بخورند وگرنه با حذف هرکدام واژه آبراه بیمعناست. اگر مجازی باشد شیئی در بیرون است که ما به آن هوش میگوییم ولی حقیقتاً هوش نیست؛ آن چیزی که در غرب از هوش معنا میکنند قدرت محاسبهگری است. آیا صرف محاسبهگری هوش است یا خیر؟ بر اساس مبانی فلسفهای ما خیر.
سخاوتیان بیان کرد: در مباحث انسانشناسی مطرح است که انسان دو بعد وجودی شامل جسم و روح دارد و ماشینهای هوشمند معد هستند و مدرک حقیقی، روح انسان است پس اطلاق هوش در نگاه فلسفی غرب اگر صرف محاسبهگری باید حقیقی است ولی در نگاه فلسفی ما اطلاق آن به هوش، مجازی است زیرا ربات و رایانه توان ادراک ندارند و روح انسان است که این توان را دارد.
استاد سطح خارج حوزه علمیه با بیان اینکه هوش مصنوعی گرچه ابزار است ولی ساختار انسانواره دارد، گفت: حال این سؤال مطرح است که آیا هوش مصنوعی توان تبدیل شدن به انسان را دارد؟ اگر اینطور باشد پیامدهای یک انسان را دارد ولی اگر همیشه انسانواره بماند پیامدهای دیگری دارد؛ مثلاً در نظام فقهی ما انسان احکامی دارد که در رابطه با خدا، طبیعت و محیطزیست، با خود انسان و انسانهای دیگر تعریف میشود؛ اگر هوش مصنوعی بهمثابه انسان باشد شامل این چهار دسته حکم است یعنی حق النفس، حق الله، حق الناس و حق طبیعت برای او جاری و ساری است. مثلاً امام خامنهای چند روز قبل در مراسم درختکاری، شکار را امری مذموم دانستند و اینکه اگر افراد برای تفریح شکار بکنند سفر آنها حرام و نماز او هم تمام است. حال اگر ربات شکارچی داشته باشیم و برای تفریح به شکار رفت آیا باز تکلیفی که شامل انسان است دارد و برای او این شکار مذموم است؟
سخاوتیان با بیان اینکه اگر هوش مصنوعی همیشه یک ابزار باشد، در آن رابطه چهارگانه، مسئول همه اتفاقات رخ داده توسط این هوش، انسان است، گفت: اگر هوش مصنوعی مثلاً قتلی انجام دهد صاحب این ربات قاتل مباشر است یا خیر؟ اگر چاقویی در دست کسی باشد و سبب قتل شود به کسی که چاقو در دست اوست قاتل مباشر گفته میشود ولی کسی که به این چاقوکش دستور داده قاتل غیرمباشر است؛ در هوش مصنوعی، هم اگر بهمثابه انسان باشد، قاتل مباشر است ولی اگر ابزار باشد در این صورت کسی که هوش مصنوعی را طراحی کرده قاتل مباشر است.
عضو هیئتعلمی دانشگاه آزاد اسلامی در ادامه با اشاره به تعریف سبک زندگی گفت: سبک زندگی مجموعه رفتارهای نسبتاً پایدار جهت نیل به هدف که از بینشها و ارزشهای الهی متأثر بوده و به صورت عینی و در متن زندگی تجلی دارد. هر سبک زندگی هدفی دارد؛ پمپئو در توئیت خود نوشته بود زمانی مشکل ایران و آمریکا حل خواهد شد که مردم ایران نرمال شوند؛ در ایران نرمال را عادی معنا کردهاند که کاملاً غلط است؛ عربها گفتهاند تطبیع یعنی یک طبعی شبیه طبع دیگری شود؛ یعنی به نظر پمپئو زمانی مشکل ایران و آمریکا حل میشود که طبع و سبک زندگی ایرانیان شبیه طبع آمریکاییها شود و برخی هم تلاش زیادی میکنند که این مسئله انجام شود و نام آن را هم عادیسازی گذاشتهاند تا مردم حقیقت را نفهمند.
سخاوتیان با بیان اینکه هر کشوری سبک زندگی خودش را دارد مثلاً با اینکه در ژاپن لیبرالیسم پررنگ است ولی باز مبتنی بر پسزمینههای شینتو هست، گفت: سبک زندگی اسلامی ایرانی هم متأثر از بینشهای ما هست؛ اگر کسی تصور کند هوش مصنوعی صرفاً ابزار است اشتباه محض است؛ هوش مصنوعی هم برگرفته از فرهنگ و هم در بردارنده فرهنگ است؛ هم از سبک زندگی خاص بیرون میآید و هم بر سبک زندگی دیگران تأثیر دارد؛ ابزار هست ولی ابزارانگار نیست.
وی افزود: مؤلفه دیگر در سبک زندگی تجلی عینی در زندگی است؛ وقتی مؤلفههای هوش مصنوعی و سبک زندگی را در تعامل با هم قرار دهیم به دو مؤلفه مهم دیگر میرسیم؛ هوش مصنوعی بهمثابه انسانی و عضوی از جامعه انسانی مثلاً در آینده ممکن است رباتی درست شود و آن را به فرزندی قبول کنند حتی ممکن است ازدواج با ربات هم برقرار شود کما اینکه در غرب در حال انجام است و از الآن باید شبهات فقهی این مسائل را حل کنیم؛ اینکه آیا ازدواج صرفاً باید با فرد انسانی صورت بگیرد یا با انسانواره هم ممکن است؟در سالهای آینده ما با پدیدههای عجیب و غریب مرتبط با ربات روبرو خواهیم شد و باید از الآن حکم این نوع مسائل را بیان کنیم زیرا در سبک زندگی اثر میگذارد.
سخاوتیان اضافه کرد: برخی سلبریتیها سگها را به عنوان فرزندواره و یا فرزند خود قبول کردهاند؛ احکام فقهی این موضوع یعنی حرمت کاملاً مشخص است ولی پیامدهای اجتماعی این نوع کارها باید برای جامعه علمی تبیین و برای عرف فرهنگسازی شود.
وی با اشاره به تأثیر هوش مصنوعی بر سبک زندگی تصریح کرد: گاهی ما از هوش مصنوعی برای تسریع و تسهیل امور زندگی استفاده میکنیم یعنی اگر جاروبرقی هوشمند داشته باشیم خودش آشغال را ببیند تمیز میکند یا یخچال هوشمند دما را تنظیم میکند؛ اینها ابزار است ولی اگر بهمثابه انسان بود باید ببینیم احکام فقهی هوش مصنوعی، مسائل حقوقی نسبت به جرائم هوش مصنوعی و .. چیست؟ اینکه هوش مصنوعی خودش جرم مرتکب نمیشود ولی ابزار هم در فرهنگ ما حقی به گردن صاحب خود دارند. یا مسئله مهم دیگر اینکه آیا هوش مصنوعی خودش مالک میشود یا خیر؟ در این صورت آیا مالک ابزار هوش مصنوعی خودش مالک آن خواهد بود.
سخاوتیان گفت: اگر تکلیف این مسائل مشخص شد، آنگاه وارد فقه شده و قواعد فقهی را متناسب با هوش مصنوعی استخراج میکنیم. مثلاً اختیار یکی از این قواعد فقهی است؛ یعنی هر جایی که هوش مصنوعی با اختیار انسان در تعارض باشد ممنوع است. حرام است که طراح هوش مصنوعی کاری انجام دهد و کدنویسی بکند که با اختیار انسان در تنافی باشد. پس این قاعده فقهی باید در تمامی فعالیتها حاکم باشد.
استاد حوزه علمیه اظهار کرد: قاعده امتناع هم قاعده فقهی دیگر است مثلاً اگر کسی تیری شلیک کرد و سبب فوت انسانی شد، آیا میتواند بگوید تیر خودش خورد من که مقصر نیستم؟ حال آیا میتوان این مسئله را در هوش مصنوعی هم طرح کرد؟ باید چنین قواعدی که در سبک زندگی ما کاربرد دارد شناسایی و به کار ببریم. بنابراین باید احکام فقهی هوش مصنوعی استخراج شود.
حجتالاسلام والمسلمین دکتر مهدی محمدزاده بنیطرفی، استادیار دانشگاه فرهنگیان قزوین در نقد سخنان وی گفت: ما در کرسی دنبال بایستههای فقهی هوش مصنوعی در مسئله سبک زندگی بودیم ولی کمتر به آن پرداخته شد. مثلاً باید بایستههای فقهی حضور هوش مصنوعی در نظام سلامت و کسب و کار و … مورد بحث قرار میگرفت تا به سؤال اصلی و محور کرسی پرداخته شود.
وی افزود: ایشان تعریف هوش مصنوعی را به حضور رباتها در بین انسانها تعریف کردند در صورتی که این تعریف دقیق نیست و هوش مصنوعی ربطی به ربات ندارد و یک نوع علم و فن است و حضور این علم در جامعه و سبک زندگی اثرات فراوانی دارد. جنس و نوع این علم ممکن است با سایر علوم فرق داشته باشد ولی از نوع علم و فناوری است.
محمدزاده تصریح کرد: نکته دیگر اینکه برخی مفسران ما حتی استدلالات قرآنی درباره هوش مصنوعی دارند و به آیه 17 سوره اسراء اشاره دارند. نظر بنده این است که ما ابتدا بحث هوش مصنوعی را از منظر قرآن و روایات بررسی کنیم زیرا دین، سبک زندگی ما را تعریف میکند و قرآن و روایات منبع معرفی سبک زندگی است؛ باید ببینیم که آیا در قرآن اشاره به این بحث هست یا خیر بعد سراغ مباحث فقهی آن برویم. ما اگر بخواهیم قواعد فقهی را با هوش مصنوعی بسنجیم از بحث خارج است ولی موضوع بحث ما حضور هوش مصنوعی در سبک زندگی بود.
مثلاً یکی از رابطههای هوش مصنوعی با سبک زندگی فضای مجازی است؛ آیا در اینجا بایستههای فقهی وجود دارد یا خیر؟.
سخاوتیان هم در پاسخ به این نقدها گفت: موضوعاتی چون نظام سلامت و … مسائل هوش مصنوعی در سبک زندگی هستند؛ هدف ما بررسی بایستههای فقهی هوش مصنوعی و نه مسائل فقهی آن بود.
وی افزود: ریشه هوش مصنوعی به دوره ارسطو بازگشت دارد که تفکر را به دو مرتبه ماده و صورت تصویر میکند و صورت تصور ارسطو مقدمات اولیه طراحی هوش مصنوعی است. امروزه هوش مصنوعی گاهی به عنوان محاسبهگری و حداقلی تعریف شده و از دهه 90، حیات هوشمند را مطرح و آن را نوعی هوش مصنوعی میداند و از دل آن انسانهایی بیرون میآیند که ژنهای آنها دستکاری شده یعنی دیگر ابزار و ربات نیستند بلکه انسان دستکاری شده هستند. اینها ماشینهایی در پوست انسان هستند.
سخاوتیان همچنین گفت: من بررسی هوش مصنوعی از منظر قرآن و روایات را رد نمیکنم بلکه عالی هم هست ولی غفلت نکنیم در استخراج قواعد هم منبع اصلی ما قرآن و روایات است.
