وضعیت اسباب‏ بازی در ایران

وضعیت  اسباب بازی در ایران

یکی از پرسش‏های اصلی در این زمینه این است که  اسباب بازی رایج در جامعه ما توسط چه کسانی و برای چه اهدافی در  سبک زندگی ساخته می‏شود؟ بخش اصلی  اسباب بازی موجود در بازار، از کشورهای خارجی وارد می‏شود. بخشی دیگر که در داخل کشور تولید می‏شود، یا با روش‏های سنّتی و بدون نگرش علمی ساخته می‏شود و یا از نمونه‏های خارجی الگوبرداری می‏شود، بدون آن‏که با ارزش‏ها و معیارهای فرهنگی خودی تطبیق داده شود. در تولید و تهیه این‏گونه  اسباب بازی، بیشتر اهداف اقتصادی مورد نظر است تا اهداف تربیتی. نبودن نظم و کنترل بر واردات  اسباب بازی و رعایت نکردن اصول علمی در تولید  اسباب بازی داخلی، توازن بازار  اسباب بازی در ایران را بر هم زده است؛ به‏گونه‏ای که نه تنها نداشتن ثبات اقتصادی، بلکه رقابت کالاهای خارجی با تولیدات داخلی، عرصه فعالیت در زمینه  اسباب بازی در ایران را با مشکل رو به‌رو کرده است. نبود اطمینان به مرغوبیت کالاهای ایرانی نسبت به نوع خارجی، باعث می‏شود به هنگام خرید، خانواده‏ها ترجیح دهند که کالاهای خارجی را خریداری کنند. بنابراین، گرایش اصلی، هم در تولید و عرضه  اسباب بازی و هم در خرید  اسباب بازی، تقلید از الگوهای خارجی است.
یکی از پژوهش‏ها نشان می‏دهد از لحاظ جنس  اسباب بازی، بالاترین درصد متعلق به  اسباب بازی پلاستیکی است؛ به‌طوری که در مهد کودک‏ها و کودکستان‏های شهر تهران ۹/۷۲ درصد از  اسباب بازی، پلاستیکی و ۱/۲۷ درصد بقیه فلزی، چوبی و پارچه‏ای هستند. از لحاظ کارکرد آموزشی و تفریحی، ۷/۵۴ درصد  اسباب بازی، دارای هر دو جنبه و ۳/۴۴ درصد فقط سرگرم کننده و فقط یک درصد دارای جنبه آموزشی بوده‏اند.
بر اساس پرسش از ۴۷ مرکز فروش  اسباب بازی کودکان، پنج نوع  اسباب بازی ایرانی عبارتند از: انواع عروسک، شامل عروسک‏های باربی، سخن‌گو، بچه بغل، گریه و خنده، ترولز، سندی، وانی، ترپولی، پولیشی، موزیکال، تاتی، مو بلند، پارچه‏ای و تورسن که هجده درصد از  اسباب بازی را شامل می‏شوند. انواع ماشین، شامل ماشین‏های کوچک فلزی، ماشین‏های کنترلی، قدرتی و پلیس با نسبت ۵/۱۵ درصد. بازی‏های فکری مانند کره هوش، پازل و دوزبازی به میزان ۸/۱۰ درصد؛ لگو، ۳/۸ درصد؛ انواع تفنگ شامل مسلسل، کلت، ترقه‏ای، آب پاش و… به میزان ۵/۶ درصد؛ سرویس منزل مانند وسایل آشپزی، چای خوری و… ۷/۴ درصد؛ کلاه قرمزی، ۳/۴ درصد؛ انواع قطار، ۹/۲ درصد.  اسباب بازی موزیکال، ۹/۲ درصد؛ هواپیما، ۵/۲ درصد؛ تلفن، ۲/۲ درصد. آدم آهنی، ۸/۱ درصد؛ موتور پلیس، ۸/۱ درصد؛ شمشیر و تبر و سپر، ۴/۱ درصد؛ موبایل، ۴/۱ درصد؛ هلی‏کوپتر، ۴/۱ درصد؛ لوازم آرایش، ۱/۱ درصد؛ خرس، ۱/۱ درصد؛ کالسکه و تخت و تاب عروسک، ۲/۱ درصد و توپ، ۷/۰ درصد را به خود اختصاص داده‏اند.
۱) پر فروش‏ترین  اسباب بازی کودکان در شهر تهران
پژوهش نشان می‏دهد که دلایل پرفروش بودن برخی  اسباب بازی به‏شرح ذیل است:
۹۴ درصد، آموزنده و آموزشی بودن؛
۷۳ درصد، ظاهر زیبا؛
۳/۵۸ درصد، ارزان بودن قیمت؛
۱/۵۲ درصد، نوع بسته‌بندی؛
۴۸ درصد، مرغوبیت جنس  اسباب بازی؛
۴۸ درصد، احساس رضایت کودک از  اسباب بازی؛
۴۶ درصد، استفاده از مواد نو در ساخت  اسباب بازی،
۴۴ درصد، خارجی بودن؛
۳/۳۳ درصد، سرگرم کننده بودن  اسباب بازی؛
۳/۳۱ درصد، استفاده از الگوهای خارجی؛
۱/۲۷ درصد ایرانی بودن؛
۱/۲۷ درصد بهداشتی بودن؛
۲۵ درصد، ایجاد کنجکاوی در کودک؛
۲۳ درصد، با دوام بودن  اسباب بازی؛
۲۳ درصد، رعایت نکات ایمنی؛
۲۱ درصد، کمک کردن به یادگیری؛
۱۹ درصد، تناسب داشتن با ویژگی‏های رشد کودک؛
۱۹ درصد، به کار بردن اصول علمی در ساخت  اسباب بازی؛
۱۷ درصد، تبلیغات؛
۱/۲ درصد، تازه و جدید بودن  اسباب بازی.
همان‏طور که این آمار نشان می‏دهد، مؤثرترین عامل در پرفروش بودن  اسباب بازی کودکان، عبارت است از: آموزنده و آموزشی بودن، جذابیت ظاهری، ارزان بودن، نوع بسته‌بندی، مرغوبیت جنس، احساس رضایت از بازی با  اسباب بازی، استفاده از مواد نو در ساخت  اسباب بازی و خارجی بودن  اسباب بازی کودکان.
در پاسخ به این پرسش که کودکان به چه نوع  اسباب بازی (خارجی، ایرانی،  اسباب بازی‏ای که در ساخت آن از الگوهای مشابه خارجی استفاده شده است) بیشتر علاقه دارند، پژوهش نشان می‏دهد که کودکان بیشتر به  اسباب بازی خارجی علاقه دارند.
۲) بازی‏های رایانه‏ای: جذاب‏ترین سرگرمی کودکان و نوجوانان
پدیده بازی برحسب علل، زمینه‏ها و شرایط، زمان‏ها و مکان‏های مختلف به لحاظ ساختار، محتوا و کارکرد، شکل‏های گوناگونی به خود گرفته است. بر این اساس، از نیمه دوم قرن بیستم و همراه و هم‏گام با پیشرفت‏های صنایع الکترونیکی، بازی‏ها و  اسباب بازی جدید و متنوعی به بازار عرضه شد که به اصطلاح «بازی‏های کامپیوتری»گفته می‏شود.

بازی‏های کامپیوتری در مدت کوتاهی پس از پیدایش، تحول عمیق و اساسی در نظام تفریحات و سرگرمی کودکان به‌وجود آوردند؛ به‏طوری‏که در دنیای امروز، به نوعی بازی و  اسباب بازی تبدیل شده‏اند و کودکان و نوجوانان در سراسر دنیا، میل و علاقه زیادی به انجام این‏گونه بازی‏ها از خود نشان می‏دهند. بازی‏ها و  اسباب بازی کامپیوتری که معمولاً ساخت کشورهای خارجی است، در بین کودکان و نوجوانان ایرانی نیز با استقبال وسیعی رو به‌رو شده و در دورترین نقاط کشور این‌گونه بازی‏ها یافت می‏شود.

تولید  اسباب بازی در ایران؛ تنگناها و چالش‌ها
مشکلات تولید  اسباب بازی در ایران، فراتر از مسائلی است که یک کالای کاملاً اقتصادی با آن رو به‌رو است. در تولید  اسباب بازی، به‌عنوان یک کالای فرهنگی، از یک‌سو باید چشم به شرایط اقتصادی دوخت و از سوی دیگر باید به نکات روان شناختی، جنبه‏های آموزشی و پرورشی و ملاحظات فرهنگی و اجتماعی توجه کرد.
ازآن‏رو که مصرف کننده  اسباب بازی، کودکان و نوجوانان هستند، توجه به جذّابیت‏های  اسباب بازی بسیار مهم است. تلفیق این جذابیت‏ها با جنبه‏های آموزشی و پرورشی می‏تواند یک آرمان باشد؛ ولی در جامعه ما بیشتر تولیدکنندگان به دلیل وجود مشکلات مختلف، نتوانسته‏اند حتی تولیدات خود را به این آرمان‏ها نزدیک کنند.
۱) بهره نگرفتن از پژوهش‏های علمی در ساخت و تولید  اسباب بازی
پژوهش، عنصر پایه‏ای در سیاست‏گذاری‏های فرهنگی است. بدون پژوهش و تحقیقات راهبردی نمی‏توان هیچ کالایی را تولید کرد. توجه نکردن دانشگاه‏ها و مراکز تحقیقاتی به بررسی و طراحی  اسباب بازی کودکان و نوجوانان و عدم بهره‏گیری شرکت‏ها و کارخانه‏های تولید  اسباب بازی از نیروهای فنّی و متخصص که  اسباب بازی را با رویکرد علمی و روان‌شناختی طراحی کنند و بسازند، یکی از مشکلات اساسی در زمینه تولید  اسباب بازی است.
اگر سیاست‏گذاران فرهنگی کشور، به موضوع  اسباب بازی کودکان کمی عمیق‏تر بنگرند، خواهند توانست با پژوهش و با به‌کارگیری طراحان مبتکر، هم‏آهنگ با فرهنگ ایرانی، طرح‏های جذّابی را ارائه دهند. لازمه این کار، به‌کارگیری استعدادها، شناخت و آگاهی از نیازها و ویژگی‏های روحی کودکان و نوجوانان و پژوهش‏های علمی گسترده در این زمینه است.
۲) نبودن سازمانی برای نظارت بر تولید و پشتیبانی از آن
ساخت و تولید وسایل بازی و سرگرمی برای کودکان در ایران، از نظم و نظام خاصی پیروی نمی‏کند و از ابتکارات کارشناسان این صنعت حمایت نمی‏شود. همین مسئله باعث شده است که افرادی، با سلیقه و انگیزه‏های مختلف به ساخت و تولید  اسباب بازی اقدام کنند.
۳) نبود نظارت بر واردات  اسباب بازی
نبودن نظم و کنترل بر واردات  اسباب بازی، از دیگر مشکلات موجود در این زمینه است. متأسفانه دروازه‏های کشور بر روی انواع  اسباب بازی ساخت خارج، باز است و جاذبه‏هایی که در آن‌ها وجود دارد، باعث شده است تا کودکان و نوجوانان به  اسباب بازی ساخت خارج علاقه بیشتری نشان دهند. در نتیجه، عرصه فعّالیت در زمینه تولید و ساخت  اسباب بازی در ایران هرچه بیشتر در تنگنا قرار گرفته است.
۴) پشتیبانی نکردن از تولیدکنندگان داخلی
عدم ارائه تسهیلات بانکی لازم به تولیدکنندگان برای احداث کارگاه‏های تولید و گسترش فعالیت‏های تولید  اسباب بازی، باعث شده است تا تولیدکنندگان برای کسب درآمد بیشتر و حفظ سرمایه خود، به ناچار از کیفیت محصولات بکاهند.
حال اگر می‏خواهیم کودکانی باهوش و باذکاوت داشته باشیم و قصد داریم کودکانی با هنجارها و ارزش‏های مذهبی و ملّی تربیت کنیم، پرداخت یارانه در این امر را نیز باید الزامی بدانیم.
۵) نبود استاندارد و معیارهای تعریف شده در تولید و ساخت  اسباب بازی
طراحی، تولید و ساخت  اسباب بازی در ایران از استاندارد و معیارهای تعریف شده علمی که در کشورهای پیشرفته و صنعتی مانند چین و ژاپن در نظر گرفته می‏شود، پیروی نمی‏کند. طراحان خارجی به دلیل به‌کارگیری روش‏ها و اصول فنّی مناسب در کار، توانسته‏اند طرح‏های خودشان را با سلیقه خاص مصرف‌کننده منطبق کنند و در سطح جهانی برای خود جایی باز کنند. در حالی‌که طراحان ما بر اساس سلیقه‏های شخصی خود و یا الگوبرداری و تقلید از  اسباب بازی خارجی، اقدام به ساخت و تولید  اسباب بازی می‏کنند.
ناگفته نماند، تا زمانی که فرهنگ بازرگانی و تجاری بر جامعه حاکم باشد و  اسباب بازی را یک عامل اقتصادی بدانیم همه معیارها و ارزش‏ها تحت‏الشعاع آن قرار می‏گیرد و تنگناها و مشکلات موجود هرگز حل نخواهد شد.