باربی و سبک زندگی

عروسک دارای تأثیرگذاری فرهنگی، تربیتی و اخلاقی است. کودکان به‌طور غیرمستقیم از عروسک‌های خود، الگو و سرمشق می‌گیرند و از آموزه‌های نهانی آن‌ها تبعیّت و پیروی می‌کنند.
عروسک باربی در این خصوص جایگاه ویژه‌ای دارد؛ چرا که به کمک تبلیغات گسترده‌ای که درباره آن صورت می‌گیرد به‌خوبی می‌تواند مفاهیم مورد نظر طرّاحان خود را القاء کرده و انتقال دهد. باربی از منظر‌های مختلف به‌عنوان الگو و سرمشق به کودکان و نوجوانان تحمیل می‌شود و چون آموزگاری مهربان، دست آنان را گرفته و به تعلیم‌اشان می‌پردازد و به‌طور غیر آشکار به جامعه دختران پر احساس، آموزش می‌دهد که مردانِ امروز چه انتظاری از آنان دارند و به مردان نیز می‌آموزد که از زنان چه انتظاراتی باید داشته باشند.

۱) تاریخچه عروسک باربی

کمپانی متل در سال ۱۹۴۵ توسط زوج هندلرومت در ایالت کالیفرنیای جنوبی آمریکا تاسیس شد. این شرکت، ابتدا قاب عکس تولید می‌کرد و سپس به ساخت مبلمان خانه و در نهایت به تولید اسباب‌بازی روی آورد.
کمپانی متل در سال ۱۹۵۵ با کلوپ میکی ماوس برای تبلیغ اسباب‌بازی‌ها به همکاری در نمایش‌های تلویزیونی پرداخت که موجب دگرگونی ساختاری در تجارت اسباب‌بازی شد.
در ۱۹۵۹ به دلیل علاقه دختر هندلر به عروسک‌های کاغذی، طرح ساخت عروسک را دنبال کردند که منجر به عقد قرارداد برای دریافت امتیاز عروسک آلمانی لی لی شد. عروسک لی لی در واقع برگرفته از شخصیت و اندام و چهره زن خیابان‌گرد آلمانی به همین نام بود. عروسک آلمانی لی لی به‌عنوان یک قطعه کلکسیونی فقط به بزرگسالان به‌ویژه به کلکسیونرهای اسباب‌بازی فروخته می‌شد.
کمپانی متل امتیاز عروسک لی لی را از آلمان خرید و پس از تغییراتی، صورت‌بندی نژادی آن را به نژاد “آنگلوساکسون” همانند کرد و به تولید انبوه آن در آمریکا اقدام نمود.
این عروسک تغییر نژاد یافته (به نژاد آمریکایی- انگلیسی انگلوساکسون) باربی لقب گرفت. باربی اسم خلاصه‌شده باربارا دختر کوچک رییس کمپانی متل یعنی آقای هندلر بود.
باربی به زودی در صف اول اسباب‌بازی دختران در غرب قرار گرفت. در سال ۱۹۵۹ هر عروسک باربی به قیمت سه دلار فروخته می‌شد؛ اما اکنون هر عروسک باربی اصل ساخت کمپانی متل تا ۴۵۰۰ دلار قیمت دارد.
طراح تغییرات باربی در آمریکا در کمپانی متل، جک رایان است. وی قبل از آن در پنتاگون (وزارت جنگ آمریکا) طراح موشک‌های اسپارو و هاوک بود. شرکت متل او را به‌خاطر تخصص و استعدادش در شناخت فرم هیکل زنان استخدام کرد.
در ۱۹۶۱ کمپانی متل عروسک کن را تولید کرد. این عروسک پسری بود با لباس های شیک و موهای قهوه ای که برگرفته از نام پسر آقای هندلر رییس کمپانی متل بود. به این ترتیب باربی صاحب یک دوست‌پسر شد. بعدها در سال ۱۹۶۳ عروسک میچ و در سال ۱۹۶۵ عروسک اسکیپر به جمعِ کن و باربی پیوستند.

۲) ویژگی‌های باربی

در میان عروسک‌هایی که تاکنون ساخته شده، باربی از ویژگی‌های منحصر به‌فردی برخوردار است؛ چرا که باربی تنها یک عروسک نیست، بلکه یک سلاح کارآمد در صحنه‌ی جنگ فرهنگی است و به همین خاطر متخصصین فراوانی در تولید، طراحی، تبلیغ و توزیع آن نقش‌آفرینی نموده‌اند. به جهت اهمیت این بخش هریک از ویژگی‌ها را به صورت جداگانه شرح می‌دهیم:

الف) اندام باربی

باربی نماد یک زن ۱۹- ۲۰ ساله است. باربی از شخصیت یک زن ولگرد خیابانی آلمانی به نام لی لی گرفته شده که پس از جنگ به‌عنوان زنی محبوب، خودفروشی می‌کرده است. جک رایان به‌خاطر استعداد ویژه‌اش در شناخت فرم بدن زنان، لی لی را به چهره‌ای آنگلوساکسون تبدیل نمود و سرانجام باربی را خلق کرد، دختر ۲۰ ساله‌ای که پاهای بلند و فیزیک بدنی لاغری داشته و نمایشگر یک قد ۱۹۵سانتی‌متری است.

ب) چهره باربی

طراحی چهره باربی به‌گونه‌ای اغراق‌آمیز صورت گرفته است که جامعِ اکثر زیبایی‌های متصور باشد و البته این طراحی بسیار ماهرانه صورت پذیرفته است. «موی بور و طلایی، گردن باریک و کشیده، گونه‌های برآمده، دماغ و دهان کوچک، چشمانی درشت و آبی، لبانی پرگوشت، چهره شاداب، پوست روشن، پیشانی و سری متناسب مجموع اعضای چهره‌ی باربی را تشکیل می‌دهد که به ندرت- حتی با هنرمندی تیغ جراحی پزشکان حاذق- هم‌زمان در یک فرد جمع می‌شود.

ج) فرم لباس باربی

لباس‌های ظریف، خوش‌رنگ و خوش‌دوخت باربی محصول هنر و دستان بزرگ‌ترین طراحان لباس دنیاست که در کمپانی متل گرد هم آمده‌اند. هیچ عروسکی تا به‌حال به اندازه باربی لباس متنوع، زیبا و اشرافی به تن نکرده و این تنها اختصاص به دختری دارد که نماینده فرهنگ آمریکایی و نمایش‌گر یک زن تمام عیار آمریکایی است. عریان‌گرایی، اشرافی‌گرایی و مصرف‌گرایی سه مؤلفه اصلی لباس‌های باربی است؛ لباس‌هایی که زرق و برق خیره‌کننده‌اش، جلوه‌ی شهوانی اندام باربی را مضاعف می‌کند.

د) تنوع باربی

باربی برای این‌که بتواند نقش تربیتی خود را ایفا کند باید پاسخگوی تمامی سلایق و علاقه‌ها باشد و در نقش‌های گوناگونی ظاهر شود. باربی پرستار، باربی معلم، باربی خلبان، باربی ژیمناست و باربی خواننده برای تحکیم الگوسازی این عروسک متولد شده‌اند. همچنین برای پذیرش این عروسک از سوی ملیت‌های گوناگون باربی با حفظ استیل بدنی‌اش (اصالت آمریکایی) در رنگ‌ها و ملیت‌های گوناگون نیز ظاهر شد؛ باربی هندی، آفریقایی، چینی و لهستانی.
باربی حتی در نقش سیاسی نیز ظاهر شده و می‌کوشد با تمسخر ارزش‌های والای اسلامی، شهادت‌طلبی را به مثابه امری غیرمنطقی و منفور جلوه دهد. باربی انتحاری و شهادت‌طلب که پس از فریاد الله اکبر با فشردن ضامن، کمربند انفجاری‌ا‌ش منفجر می‌شود به‌طور غیر مستقیم تلاش می‌کند تا فرهنگ شهادت‌طلبی یا تنها سلاح پیروز و بی‌رقیب مسلمانان را در میان کودکان به تمسخر گیرد.
یکی دیگر از کارکردهای باربی تهییج سربازان آمریکایی با پوشیدن یونیفرم نظامی و به دست گرفتن اسلحه‌ی آمریکایی است. این‌بار باربی وظیفه دارد افکار عمومی جوانان را با مقاصد جنگ طلبانه‌ی طراحان خود همراه کند. در طول جنگ عراق و آمریکا در سال ۱۹۹۰ عروسک باربی با پوشش نظامی آمریکایی به تهییج افکار عمومی پرداخت. پس از واقعه یازده سپتامبر نیز باربی با پوشیدن یونیفرم نیروهای نظامی ضد تروریست به ایفای نقش جدید خود پرداخت. تیتر آگهی تبلیغاتی باربی برای نبرد ضد تروریست این بود: «باربی، روح آمریکایی».

۳) شیوه ترویج باربی

برای دست‌یابی به اهداف پیش‌بینی شده و کارکردهای مورد انتظار، این بازیچه استراتژیک باید به‌گونه‌ای متفاوت و در اندازه قابل قبول و با در نظر گرفتن تمام ظرایف هنری و فنی تبلیغ شود.

الف) استفاده از هنر و رسانه

عصر، عصر ارتباطات است و هر پدیده‌ای برای حفظ بقاء و افزایش تأثیر خود ناچار از در نظر گرفتن حمایت رسانه‌ای و تبلیغی خویش است. در سال ۲۰۰۱ عروسک باربی در اولین فیلم کامپیوتری خود به نام باربی و فندق‌شکن ظاهر شد و از آن پس تاکنون تعداد قابل توجهی فیلم کامپیوتری، انیمیشن، فیلم سینمایی و مستهجن در مورد باربی تولید شده است.
یکی از نکات جالب توجه در حمایت رسانه‌ای از باربی سایت اینترنتی آن است. سایتی که پس از ورود به آن نشان‌گر شما هم تغییر شکل داده و به پروانه‌ای بال زنان تبدیل می‌شود. افراد پس از ورود به سایت در یک قسمت می‌توانند بازی کنند، در جایی دیگر با باربی در کنار دریا قدم بزنند یا در منزل جشن تولد بگیرند و همین امر جذابیت بسیار بالایی برای کودکان ایجاد نموده است.

ب) استفاده از ظرفیت صنعت

با توجه به هدفی که از ساخت باربی دنبال می شد، استیل زندگی آمریکایی باید معرف همه بخش‌های زندگی باشد. در این‌جا صنعت به کمک فراگیری باربی آمده است. امروزه اکثر نیازمندی‌های دختران با تصویر، رنگ و تبلیغ باربی در بازار کشورهای مختلف از جمله کشور ما یافت می‌شود. آن‌چنان که به گفته کارشناسان می‌توان با هزینه‌ی حدود یک میلیون تومان، تمام مایحتاج یک دختر را که تبلیغ‌کننده باربی باشد از بازار جمع‌آوری نمود، از لوازم‌التحریر گرفته تا لوازم بهداشتی- آرایشی، انواع لباس، کیف، کفش و خوردنی‌های مورد علاقه‌ی کودکان. فراگیری و فروش قابل توجه این محصولات باعث رونق بیش از پیش اقتصادی این عرصه گردیده و زمینه‌ی تولید آن با کیفیت‌های گوناگون و به منظور تأمین سطوح مختلف درآمدی را فراهم نموده است.

۴) پیامدهای منفی باربی

برخی از پیامدهای منفی ترویج باربی در کشورهای اسلامی به شرح زیر است:

الف) بلوغ زودرس

یکی از کارکردهای باربی پُر رنگ نمودن غرایز جنسی در ذهن دختران و آموزش روابط جنسی است و به تعبیر برخی فعالان ضد باربی، آموزگار سکس است در حالی‌که توان عشق‌آفرینی ندارد. تقلیل حیا و ترویج اخلاق جنسی مورد نظر باربی از آنجا آغاز می‌شود که کودک نه تنها می‌تواند به تعویض لباس‌های زیر عروسک اقدام کند که به این کار نیز تشویق می‌شود و در بسیاری از اوقات با اندام جنسی عروسک سر و کار داشته و به تدریج قبح دیدن آن در نظر کودک می‌شکند. تأمل در این موضوع که کودکان در اثر آلودگی ذهن خویش به این موضوعات و بلوغ زودرس جنسی، فرصت حضور در دنیای زیبا و دوست‌داشتنی کودکی را خیلی زود از دست می‌دهند، تأسف‌آور است.

ب) سوء تغذیه

اگرچه فرم بدن باربی به‌گونه‌ای طراحی شده که بعید به نظر می‌رسد هیچ زنی بتواند با ویژگی‌‌های فیزیکی آن به حیات خویش ادامه دهند؛ اما در اثر تبلیغات، ویژگی‌های باربی به مثابه «ملاک زیبایی زن امروز»، باعث شده که بسیاری از زنان و دختران با اتخاذ رژیم لاغری و تلاش در جهت شبیه شدن به فیزیک بدنی باربی در دام بیماری‌های سوء تغذیه همچون آنورکزیا و بولیمیا گرفتار شوند.
طبق آمار در آمریکا از هر پنج دختر دانشجو یک نفر به بیماری کم‌غذایی مبتلا است و در سال حدود بیست درصد از افراد مبتلا به این بیماری‌ها جان می‌سپارند. این مسئله به قدری رایج و نگران‌کننده است که در برخی از دانشگاه‌های آمریکا، مواد غذایی رژیمی مانند سالاد در غذاخوری دانشگاه به طرز ماهرانه‌ای با مواد نشاسته‌ای آغشته می‌شود که دانشجویانی که تنها از سالاد تغذیه می‌کنند دچار بیماری کم‌غذایی نشوند.
باید توجه داشت که نه تنها دانشجویان که بازیگران و هنرمندان زن با صرف هزینه‌های فراوان و با کمک جراحان ماهر زیبایی صورت و شکم، تلاش می‌کنند اندام خود را با اندام باربی، ملکه زیبایی زنان تطبیق دهند. در همین رابطه تلاش فمنیست‌ها برای افشای ساختگی و غیر قابل واقعی بودن معیارهای زیبایی باربی جالب توجه است:
باربی با قد بیش از ۲ متر، تنها ۴۶ کیلو گرم وزن دارد . در حالی که متوسط قد و وزن زن آمریکایی به ترتیب ۱۶۳ سانتی متر و ۶۶ کیلو گرم است و اگر عروسک باربی در همان ابعاد جان می یافت ، نمی توانست وزن خود را تحمل کند ، نمی توانست قاعدگی ماهانه داشته باشد و البته به هیچ وجه امکان باروری و بارداری نداشت.
در همین رابطه یک ضرب المثل آمریکایی نیز وجود دارد که می گوید : «هر چه لاغر شوی یا پولدار شوی، باز هم کم است!»

ج) مصرف گرایی و تجمل

پیش‌تر به این نکته اشاره نمودیم که بزرگ‌ترین طراحان لباس دنیا به کمک کمپانی متل شتافته و به طراحی ظریف و زیبای لباس‌های گوناگون باربی می‌پردازند. این لباس ها اغلب تجملاتی و متعلق به طبقه‌ی ثروتمند جامعه است و اگر چه کودک را در رویای زیبای آینده استفاده از آن غرق می‌کند؛ اما درکنار این، حسرت رسیدن به آن را نیز در دل او به جای می‌گذارد. نه تنها لباس که زیورآلات باربی نیز بسیار گران‌اند. باربی به ترویج تجمل و مصرف گرایی با توجه به تنوع بیش از حد می‌پردازد و این یکی از ویروس‌های کشنده فرهنگ غربی است که باربی به مثابه یک بیمار، آن را در میان دختران دیگر سرزمین‌ها می‌پراکند و ایشان را به بیماری مهلک مصرف‌گرایی، تجمل و مادی‌گرایی دچار می‌کند.

۵) تظاهرات بر ضد باربی در آلمان

صدها نفر از زنان و مردان جوان در مرکز برلین علیه تبلیغ عروسک باربی و برگزاری نمایشگاهی از این عروسک در آلمان تظاهرات کردند. معترضین می‌گویند این نمایشگاه با تبلیغ الگوی باربی، تأثیرات منفی را متوجه دختران کوچک می‌کند که می‌توان به افسردگی و لاغری مفرط اشاره کرد.

این نمایشگاه در مساحت ۲۵۰۰ متر مربع برپا شده و تا پایان ماه آگوست ادامه خواهد داشت و بعد از این برای نمایش به دیگر شهرهای اروپا نیز برده می‌شود. در این نمایشگاه ۱۴۰ نوع از این عروسک مشهور به همراه تعداد زیادی از لباس‌ها، وسایل و وسایل آرایشی این عروسک وجود دارد.
مجموعه “اشغالِ خانه رویایی باربی” در فیس بوک تاکنون مورد تایید دو هزار نفر قرار گرفته و شعار آن “خشونت بنفش علیه برنامه‌های تلویزیونی که دختران را به الگو گیری از باربی دعوت می‌کنند”؛ است.
این معترضان، تابلو نوشته‌هایی در دست داشتند که روی آن‌ها نوشته شده بود:”نه به باربی” و “باربی کودک من نیست”. آنان همچنین به نقش این عروسک معروف در گسترش و تبلیغ شیوه‌های خیالی زیبایی و زنانگی میان نسل‌های متعدد دختران و گسترش بیماری افسردگی لاغری اعتراض دارند.

“فرانسیسکا زیدلک” از فعالان معترض به عروسک باربی گفت: «من مخالف بازی کردن کودکان با عروسک‌ها نیستم؛ اما والدین را به جستجو برای یافتن اسباب‌بازی فرامی‌خوانیم که شناخت کودکان را افزایش دهد. باربی وسیله مهمی برای صنایع زیباسازی در جهان است که سالانه درآمد ۱۱۸ میلیارد یورویی دارند.»
او افزود: «کودک کوچکی که ۱۲ یورو برای ورود به نمایشگاه باربی می‌پردازد، آموزش می‌بیند که میان کار به‌عنوان مدل لباس یا ستاره خوانندگی پاپ یکی را انتخاب کند..»
“استیویی اشمیدیل” یکی از مؤسسان کمپین فیس بوکی “اشغالِ خانه رویایی باربی” نیز گفت: «آگهی‌های تبلیغاتی زنان به‌عنوان یک کالای جنسی، باعث شده که در مخالفت با نمایشگاه باربی فعالیت کنم.»
او قبل از این نیز به برنامه نمایش “لباس‌های آینده آلمان” اعتراض کرده بود؛ زیرا این فعالیت باعث بی‌ثباتی سیستم غذای دختران و سوق دادن آنان به افراط در لاغری می‌شود.

پایش سبک زندگی، سال سوم، شماره ۱۵، مهر ۱۳۹۵، صفحات ۹۷-۱۰۱.