معرفی کتاب «زندگی معنوی (۷): خوف و اشفاق» اثر دکتر فعالی
شرح دو منزل کلیدی «خوف» و «اشفاق» (مقامات ۱۳ و ۱۴) از کتاب گرانسنگ «منازل السائرین» خواجه عبدالله انصاری.
1.معرفی کتاب زندگی معنوی دفتر هفتم
دفتر هفتم از مجموعهٔ «زندگی معنوی» اثر دکتر محمدتقی فعالی، به شرح و تفسیر دو منزل مهم سیزدهم و چهاردهم از یکصد منزل عرفانی کتاب «منازل السائرین» خواجه عبدالله انصاری میپردازد. این دو منزل، «خوف» (ترس) و «اشفاق» (ترس آمیخته به مهربانی و شفقت) نام دارند. این کتاب با هدف تبیین چگونگی مدیریت حالات درونی سالک، مراحل سهگانه هر مقام (عوام، خواص و خاصالخواص) را برای گریز از سستی و انحراف و رسیدن به مقام «امن» ترسیم میکند. این شرح، همانند جلدهای پیشین، عرفان را در چارچوب شریعت تعریف و هر مرحله از سلوک را با استناد به آیات قرآن کریم تبیین مینماید.
۲. موضوع و محتوای کلی
موضوع اصلی: عرفان عملی و شرح مقامات سلوکی بر اساس کتاب «منازل السائرین»، با تمرکز بر مدیریت هیجانات درونی و خوف الهی.
محتوای کلی: محتوای کتاب حول دو محور «خوف» و «اشفاق» میچرخد. خوف موتور محرکه سالک برای گریز از خطا و گناه است و به ترس از عذاب و فراق الهی تقسیم میشود. اشفاق حالت ظریفتری از خوف است که همراه با احتیاط، حیا و شفقت است و سالک را از غرور و عجب حفظ میکند. این دو منزل، پایههای لازم را برای نیل به مقام «امن» (آرامش و امنیت مطلق) فراهم میسازند.
۳. ساختار و محتوای کتاب
کتاب در دو باب (باب سیزدهم: خوف و باب چهاردهم: اشفاق) تدوین شده است و هر مقام را در سه رتبه (عوام، خواص و خاصالخواص) طبقهبندی میکند:
مقام رتبه عوام (مبتدیان) رتبه خواص (میانه) رتبه خاصالخواص (منتهیان)
خوف (باب سیزدهم) ترس از عذاب: ترس از عقوبت اخروی به دلیل گناهان. ترس از فراق: ترس از دوری و حائل شدن بین خود و معشوق حقیقی (حقتعالی). ترس از عدل: ترس از اینکه حقتعالی با سالک مطابق عدل خود رفتار کند، نه فضل.
اشفاق (باب چهاردهم) احتیاط در عمل: ترس آمیخته با شفقت برای حفظ اعمال صالح از فساد. حیا از حق: ترس از عدم شایستگی برای حضور در محضر حق. اشفاق به غیر حق: توجه به غیر و ترس از اینکه این توجه مانع وصول شود.
۴. نتیجهگیری
تعادل خوف و رجا: این کتاب تأکید میکند که سالک باید میان دو بال «خوف» و «رجاء» (امید) حرکت کند تا در مسیر سلوک نه دچار سستی و غرور و نه دچار یأس و ناامیدی شود.
نقش سازنده ترس: نتیجه این مقامات، تبدیل ترسهای واهی دنیوی به ترس سازنده و معنوی است که انسان را به عمل صالح سوق میدهد و نهایتاً او را به امنیت و آرامش پایدار (مقام امن) میرساند.
۵. رویکرد نویسنده
رویکرد دکتر محمدتقی فعالی یک رویکرد عرفان شریعتمحور و تطبیقی است:
تطابق با شریعت: ایشان اصرار دارند که هرگونه معرفت و معنویتی باید منطبق بر احکام شرع و فقه باشد.
استناد قرآنی و روایی: هر مرحله از مقامات سلوکی با استناد به آیات قرآن کریم و روایات معصومین (علیهمالسلام) تبیین میشود.
۶. نقاط قوت کتاب
تعمیق مفاهیم عرفانی: شرح علمی و دقیق بر مقامات «خوف» و «اشفاق» که در منابع عمومی کمتر به عمق آنها پرداخته شده است.
چهارچوببندی سلوک: ارائه نقشه راه مدون در قالب سه رتبه برای هر مقام، که مسیر را برای سالک روشن میسازد.
مرجعیت علمی: شرحی مستند بر یکی از متون مرجع عرفان اسلامی («منازل السائرین»).
۷. مخاطبان هدف کتاب
طلاب علوم دینی و پژوهشگران عرفان: به دلیل ارائه شرح جامع و مستند بر متون کلاسیک.
اهل سیر و سلوک معنوی: برای فهم و مدیریت حالات درونی خود (به ویژه ترس و امید).
عموم علاقهمندان: برای آشنایی با ابعاد اخلاقی و عرفانی ترس سازنده در زندگی.
۸. اهمیت کتاب
در دنیای مدرن که منبع ترسها اغلب بیرونی و ناسازنده است، این کتاب به سالک میآموزد که چگونه ترس را به یک نیروی محرک درونی و معنوی تبدیل کند و چگونه با ترسهای عمیق از فراق و عدل الهی، خود را به حیاء و شفقت بیاراید تا به آرامش واقعی دست یابد. این اثر یک راهنمای عملی برای مدیریت عواطف معنوی است.
۹. مشخصات کتاب
نام کامل کتاب زندگی معنوی (دفتر هفتم: خوف و اشفاق)
مؤلف دکتر محمدتقی فعالی
تحقیق و تنظیم امیر قربانی
ناشر تیماس (وابسته به مؤسسه فرهنگی هنری دین و معنویت آل یاسین)
نوبت و سال چاپ اول / پاییز ۱۴۰۰
شابک 978-622-6890-62-5
منبع اصلی شرح منازل السائرین تألیف خواجه عبدالله انصاری
10.روش خرید کتاب زندگی معنوی دفتر هفتم
مؤسسه فرهنگی هنری دین و معنویت آل یاسین، یک نهاد فعال در حوزه نشر و ترویج مبانی اصیل عرفان شریعتمحور و سبک زندگی دینی است که انتشارات تیماس ناشر آثار آن میباشد. آدرس: قم، خیابان شهید صدوقی (زنبیل آباد)، خیابان شهید اسماعیل شهبازی، پلاک ۹۳.
