آسیب شناسی عزاداری

مجالسی که در تعزیت مصائب آل الله و تکریم اهل‌بیت (علیهم السلام) برگزار می‌شود از مغتنم‌‌‌ترین فرصت‌های تبلیغی و ارشادی جامعه دینی ماست، این مجالس با توجه به پشتوانه اصیل و ریشه‌دار سنتی می‌تواند در سطح کلان اثرگذار بوده، به مؤثر‌‌ترین تجلی عبادات جمعی و گسترش سن‍ت امر به معروف و نهی از منکر در جهان تشیع تبدل شود؛ همچنین هر انحرافی در این زمینه نیز به همین میزان حساس و مهم است. از این رو در این بخش سعی داریم به ذکر نمونه‌هایی از آسیب‌های موجود در مجالس مختلف عزاداری بپردازیم تا با اصلاح آنها زمینه‌های تقرب بیشتر به روح معنوی سوگواری‌های مذهبی فراهم گردد.

یکم) تحریف لفظی و معنوی

تحریف همواره یکی از آسیب‌های جدی‌ای است که مجالس عزاداری را تحت‌الشعاع خود قرار داده، گاه محتوای اصلی آن را زیر سؤال می‌برد. گاه این تحریفات در قالب سخنرانی و کتاب بروز می‌کند و گاه در قالب شعر. تحریف در لغت به معنای تغییر، تبدیل، کنار نهادن، سوق دادن چیزی به سوی دیگر و به عبارت دیگر دگرگون ساختن یک کلمه به صورتی است که معنای متفاوتی از آن ارائه گردد. تحریف معمولاً به دو صورت اتفاق می‌افتد: تحریف لفظی و تحریف معنوی.
مقصود از تحریف لفظی آن است که مطالبی به عنوان وقایع تاریخی جعل و به جای رخدادهای واقعی عرضه گردد مانند، نسبت دادن گفته‌های نادرست به اشخاص، افزودن نام افرادی در یک واقعه و اضافه کردن رخداد مهمی که اصلاً اتفاق نیفتاده است؛ برای نمونه شهید مطهری در کتاب «حماسه حسینی» به ذکر پاره‌ای از این‌گونه وقایع جعلی در ماجرای کربلا می‌پردازد؛ داستان‌هایی مثل عروسی قاسم(علیه السلام)، ۷۲ ساعت بودن روز عاشورا، حضور لیلا، مادر حضرت علی اکبر(علیه السلام)، در کربلا برشمردن میلیونی لشکریان عمربن‌سعد و… از جمله تحریفات لفظی واقعه عاشورا به شمار می‌رود.
تحریف معنوی بدین معنا است که بدون تصرف در لفظ و جعل داستان، متن یک واقعه تاریخی به گونه‌ای تأویل و تفسیر شود که معنا و مقصود اصلی آن واقعه تغییر یابد؛ برای مثال از نظر شهید مطهری استثنایی و منحصر به فرد دانستن قیام امام(علیه السلام) به عنوان یک دستور محرمانه برای شهادت و نیز این مسئله که شهادت امام حسین (علیه السلام)، مانند به صلیب کشیده شدن حضرت مسیح، کفاره گناهان شیعیان قرار گرفته و باعث آمرزش آنها شده است از تحریفات معنوی قیام مقدس عاشوراست؛ باوری که باعث شده تا فتحعلی‌شاه در رثای امام حسین (علیه السلام) این‌گونه بسراید که:
بادا فدای خاک رهش صد هزار جان
چون کرد جان به امت عاصی فدا حسین
این امر، که از آن به خرافه‌گرایی در عزاداری نیز یاد می‌شود، به دلایل متعددی اتفاق می‌افتد؛ از آن جمله می‌توان به تمایل بشر به اسطوره‌سازی، گریاندن عزاداران به هر وسیله ممکن، عدم دانش کافی، نقل از منابع غیرمعتبر، و همچنین وارد کردن انحرافات عمدی از سوی مخالفان اسلام اشاره کرد.
اخیراً کتابی به نام «نقشه‌ای برای جدایی مکاتب الهی» در آمریکا انتشار یافته که در آن گفت‌وگوی مفصلی با دکتر مایکل برانت یکی از معاونان سابق سیا، سازمان اطلاعاتی مرکزی آمریکا، انجام شده است. او در این زمینه می‌گوید بعد از مدت‌ها تحقیق به این نتیجه رسیدیم که قدرت رهبر مذهبی ایران و استفاده از فرهنگ شهادت در انقلاب ایران تأثیرگذار بوده است و برای تحقیق بیشتر در این خصوص چهل میلیون دلار بودجه برای آن اختصاص دادیم. یکی از مواردی که باید روی آن کار می‌کردیم موضوع فرهنگ عاشورا و شهادت‌طلبی بود که هر ساله شیعیان با برگزاری مراسمی این فرهنگ را زنده نگه می‌دارند. ما تصمیم گرفتیم با حمایت‌های مالی از برخی سخنرانان و مداحان و برگزار‌کنندگان اصلی این‌گونه مراسم، که افراد سودجو و شهرت طلب هستند، عقاید و بنیان‌های شیعه و فرهنگ شهادت‌طلبی را سست و متزلزل کنیم و مسائل انحرافی در آن به وجود آوریم، به گونه‌ای که شیعه یک گروه جاهل و خرافاتی در نظر آید.
امام صادق (علیه السلام) برای جلوگیری از ورود این‌گونه تحریفات و تعالیم انحرافی در دین ملاک حق و باطل و شناخت تحریف دین از غیر آن را بر عهده علمای دین نهاده و ما را به متابعت از آنان سفارش نموده است: «إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الْأَنْبِیَاءِ وَ ذَاکَ أَنَّ الْأَنْبِیَاءَ لَمْ یُورِثُوا دِرْهَماً وَ لَا دِینَاراً وَ إِنَّمَا أَوْرَثُوا أَحَادِیثَ مِنْ أَحَادِیثِهِمْ فَمَنْ أَخَذَ بِشَیْ‏ءٍ مِنْهَا فَقَدْ أَخَذَ حَظّاً وَافِراً فَانْظُرُوا عِلْمَکُمْ هَذَا عَمَّنْ تَأْخُذُونَهُ فَإِنَّ فِینَا أَهْلَ الْبَیْتِ فِی کُلِّ خَلَفٍ عُدُولًا یَنْفُونَ عَنْهُ تَحْرِیفَ الْغَالِینَ وَ انْتِحَالَ الْمُبْطِلِینَ وَ تَأْوِیلَ الْجَاهِلِینَ؛  دانشمندان وارثان پیامبران‌اند، و این بدان جهت است که پیامبران درهم و دیناری از خود بر جای نمی‌گذارند؛ بلکه سخنان و احادیثی از خود بر جای می‌نهند، پس هر کس چیزی از آنها را بگیرد، به بهره فراوان دست یافته است. بنگرید که علم خود را از چه کس می‌گیرید؟ زیرا که در میان ما اهل‏بیت (علیه السلام) در هر نسلی مردمان عادلی هستند که دین را از تحریف غلوکنندگان و ساخته‌های باطل پسندان، و تأویل نادانان می‌پیرایند».
طبق این حدیث شریف، کسانی که بدون توجه به آموزه‌های دینی و نیز توصیه‌های عالمان دین، عزاداری‌ها را با تحریفات و خرافات می‌آمیزند و گاه برنامه‌هایی اجرا می‌کنند که نه تنها خلاف شرع است، بلکه موجب وهن دین و مذهب می‌شود، نادانان و گاه دشمنان تشیع هستند و همراهی با آنان نیز در حکم کمک به آنان در وهن دین محسوب می‌شود.

دوم)شور محوری به جای شعور محوری

رواج نوحه‌محوری و شورمحوری و کم‌رنگ شدن حضور روحانیان دانشمند در مجالس عزاداری یکی دیگر از آسیب‌ها در حوزه عزاداری است. درست است که این شور و عشق‌ها و سینه زنی‌ها می‌تواند به تقویت دین بیانجامد، اما سخن این است که اگر این شورها با شعور گره نخورد، ماندگار نخواهد بود. در حالی که اصل و اساس دین، به ویژه مکتب سرخ تشیع، معرفت و محبت مبتنی بر آن است؛ چنان‏که امیرالمؤمنین (علیه السلام) می‌فرماید: «أَوَّلُ الدِّینِ مَعْرِفَتُه‏؛ اول و آغاز دین معرفت او (خداوند) است». به یقین بدون شناخت و معرفت خداوند و ائمه معصومین (علیهم السلام) هیچ عملی ارزش پیدا نمی‏کند. بنابراین می‌توان گفت که حضور مؤثر عالمان دینی در مجالس عزاداری، دست‌کم از دو جهت ثمربخش است: نخست اینکه آنان می‌توانند بخشی از وقت مجلس را به بیان معارف و مباحث علمی اختصاص دهند و دوم اینکه می‌توانند در مقابل هرگونه سخن خلاف و گزاف موضع بگیرند و از این رهگذر در سالم‌سازی مجالس مؤثر باشند. سکوت دانشمندان و به حاشیه راندن آنها زمینه را برای خرافات و سخنان خلاف شرع هموار می‌سازد.

سوم) بی‌توجهی به حق‌الناس یا مسائل شرعی دیگر

دقت در زندگی امامان بزرگوار نشان می‌دهد که تمام هدف ایشان حفظ دین و ارزش‌های متعالی آن بوده است. امام حسین (علیه السلام) در وصیتی به محمد حنفیه به این مهم اشاره می‌نماید: «وَ أَنِّی لَمْ أَخْرُجْ أَشِراً وَ لَا بَطِراً وَ لَا مُفْسِداً وَ لَا ظَالِماً وَ إِنَّمَا خَرَجْتُ لِطَلَبِ الْإِصْلَاحِ فِی أُمَّةِ جَدِّی صلی الله علیه و آله أُرِیدُ أَنْ آمُرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَنْهَى عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أَسِیرَ بِسِیرَةِ جَدِّی وَ أَبِی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام؛  من برای سرکشی و عداوت و فساد کردن و ظلم نمودن از مدینه خارج نشدم؛ بلکه به منظور اصلاح در میان امت جدم قیام کردم. من در نظر دارم امر به معروف و نهی از منکر نمایم. من می‌خواهم مطابق سیره جدم رسول خدا صلی الله علیه و آله و پدرم علی بن ابی‌طالب علیه السلام رفتار نمایم».
بنابراین عزاداری‌هایی که در راستای قیام امام حسین (علیه السلام) نیستند، و در مقابل اهداف آن بزرگوار و مخالف احکام شرع مقدس هستند، حرام بوده، فاقد ارزش هستند. برای نمونه می‌تواند به ایجاد ترافیک در خیابان‌ها توسط برخی دسته‌های عزاداری اشاره کرد. حرکت دسته‌های عزاداری در خیابان‌ها و نشان دادن حزن و ماتم در عزاداری‌های دینی کار پسندیده‌ای است. این شکوه و عظمت دسته‌های عزاداری، نشانه پایبندی به اصولی است که امامان ما به خاطر آنها خون خود را نثار نمودند؛ اما باید توجه داشت که در این میان حرکت در خیابان‌ها مشکلات متعددی برای عبور و مرور سایرین به وجود می‌آورد. اگر این ترافیک‌ها به دلیل کثرت جمعیت عزادار باشد و چاره‌ای جز آن نباشد، لازم است به گونه‌ای برنامه‌ریزی شود که در مکان‌های پرترافیک حرکت سریع‌تر شود تا مزاحمت برای سایرین به حداقل برسد. اگر برخی از دست‌اندرکاران هیئآت دسته‌های عزاداری را به گونه‌ای حرکت دهند که منجر به ترافیک شوند و بخواهند عظمت هیئت خاص خود را به رخ دیگران بکشانند و نظرها را به سوی هیئت جلب نموده، در مقابلِ هیئتی دیگر خودنمایی نمایند، به یقین کاری حرام و از دیدگاه شرع مقدس اسلام مردود را انجام داده‌اند؛ چراکه عزاداری مستحب است و ایجاد مزاحمت عمدی برای مردم حرام.
از موارد دیگر این‌گونه بی‌توجهی‌ها نسبت به مسائل شرعی می‌تواند به نمونه‌های زیر اشاره کرد:

‌أ)    بی‌مبالاتی در مورد به تأخیر افتادن و یا قضا شدن نماز به سبب انجام مراسم عزاداری؛

‌ب)    مزاحمت صوتی توسط بلندگوها، طبل‌ها و… در ساعات آخر شب؛

‌ج)    مزاحمت برای عبور و مرور مردم به واسطه برپایی تکایای عزا؛

‌د)    استفاده از ابزار و آلات موسیقایی نامتناسب با مجالس دینی و عزاداری؛

‌ه)    طولانی کردن برنامه‌های عزاداری و خسته کردن حاضران در مجلس؛

‌

و)    تجمل‌گرایی در ابزار و آلات، سفره‌های نذری و سایر ملزومات بر پایی مجالس عزا؛

‌ز)    اختلاط زنان و مردان در مجالس عزاداری؛

‌ح)    خشونت‌گرایی، قمه‌زنی، ضرر‌رسانی به بدن و انجام امور غیرعقلایی که موجب مخدوش شدن چهره دین و دینداران در چشم دیگرانمی‌شود.

منابع
•    مطهری، مرتضی، حماسه حسینی، قم، انتشارات صدرا، چاپ اول، ۱۳۶۵.
•    فاطمی، مرتضی، آسیب‌شناسی عزاداری، قم، انتشارات ائمه (علیه السلام)، چاپ اول، ۱۳۸۵.
•    هادی‌منش، ابوالفضل، «آسیب‌شناسی عزاداری عاشورا»، نشریه پیام، شماره ۹۷، دی ۱۳۸۸.
•    عبداللهی، محمد اسماعیل، «خرافه‌گرایی در عزاداری»، نشریه پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، شماره ۹۰، مهر و آبان ۱۳۹۰.
•    فجری، محمدمهدی، «آسیب‌شناسی عزاداری»، نشریه مبلغان، شماره ۱۳۵، آذر و دی ۱۳۸۹.
•    حسینی، سید علی‌اکبر، تحریفات عاشورا، فرهنگ علوم انسانی و اسلامی، (بر گرفته از سایت پژوهشکده باقر العلوم )

پایش سبک زندگی، سال اول، شماره ۴، آبان ۱۳۹۳، صفحات ۹۷-۹۹.