بررسی وضعیت حیات وحش کشور

نویسنده: حمید فلاحتی

بررسی وضعیت حیات وحش کشور

کشور ایران به علت تنوع جغرافیایی و اقلیمی خود دارای تنوع گونهای بسیار ارزشمندی است  و بر اساس آخرین بررسی و گزارشهای کارشناسان محیط زیست حدود ۱۱۳۱ گونه جانوری اعم از پستاندار، پرنده، خزنده و دوزیستان در اکوسیستمهای خشکی و آبهای داخلی ایران زیست میکنند. رده پستانداران با ۱۹۴ گونه شناسایی شده، طیف وسیعی از جانوران را از نظر جثه در بر میگیرد؛ به گونهای که پستاندار بسیار کوچکی که حشره خوار کوتوله نامیده میشود و فقط در حدود ۲ گرم وزن دارد و نهنگهای بزرگی را که با طول بیش از سی متر و ۱۳۰ تن وزن دارد در آبهای دریای جنوب را میتوان در این رده مشاهده کرد.
از میان گونه های شناخته شده، گونههای زیادی وجود دارند که فقط در ایران زیست میکنند و در سایر نقاط دنیا یا وجود ندارند و یا با مهاجرت و دستکاریهای بشر و روشهای دیگر انتقال یافتهاند؛ از جمله اینگونه میتوان به یوزپلنگ، گوزن زرد و گورخر ایرانی اشاره کرد. از میان پستانداران کشورمان، راسته جوندگان با ۶۹ گونه (بیش از یک سوم کل پستانداران ایران) به علت اهمیت در انتشار بیماریها، خسارات وارده بر محصولات زراعی، سهولت جمعآوری و نگهداری، بیشتر مورد توجه و مطالعه قرار گرفتهاند. البته عمده این مطالعات بر پایه ریختشناسی صورت پذیرفته است؛ اما ضرورت مطالعات نوین نظیر مطالعات کروموزومی، بیوشیمیایی، مولکولی و رفتارشناسی نیز به شدت احساس میشود.
غنای گونهای پستانداران ایران نباید سبب غرور شود؛ چرا که از گونههایی همچون شیر ایرانی و ببر مازندران امروز جز نامی باقی نمانده است و اگر برنامه مدون و جامعی برای حفظ و صیانت از گونههای ارزشمند دیگری از پستانداران همچون گور ایرانی، یوزپلنگ ایرانی، خرس سیاه و گوزن زرد وجود نداشته باشد، در آینده نه چندان دوری نیز شاهد نابودی این گونههای نادر کشورمان خواهیم بود.
در میان مهرهداران، پرندگان به سبب برخورداری از قدرت پرواز، صاحب وسیعترین محیط بلامعارض در گیتی یعنی هوا هستند. در ایران تاکنون ۵۲۱ گونه پرنده، شناسایی و گزارش شده است که این تعداد، معادل کل گونههای پرنده موجود در قاره اروپا است. بیشترین گونهها را پرندگان متکی به تالابها تشکیل میدهند؛ اما آلودگی و تخریب تالابهای ایران در سالهای اخیر، خود عاملی برای کاهش تعداد بسیاری از گونههای پرندگان ایران گشته است. هماکنون پرندگانی نظیر درنای سیبری، بالابان، اردک سرسفید، میش مرع، عقاب طلایی، اردک مرمری و تعدادی دیگر از گونهها در کشور در معرض تهدید و انقراض قرار  دارند.
ماهیان آبهای داخلی ایران شامل ۱۸۰ گونه و در ۲۷ خانواده جای گرفته است. در گروه ماهیان آبهای داخلی، خانواده کپور ماهیان فون غالب ماهیان را تشکیل میدهد که به تنهایی ۳۱ جنس و ۷۴ گونه دارد، ماهی کورغار، قزلآلای خالقرمز و ماهی آفینیوس از جمله گونههای منحصر به فرد در ایران به شمار میروند و ارزش زیستی بالایی دارند. متأسفانه به دلیل عدم توجه لازم به حفظ و مدیریت آبزیانِ آبهای داخلی طی دو دهه اخیر، مطالعات جامعی برای شناخت ماهیان در اکوسیستمهای آبی مختلف صورت نگرفته و از فراوانی و پراکنش بسیاری از گونهها اطلاعات و آمار دقیقی در دسترس نیست و یا جمعیت برخی گونهها نظیر ماهی کورغار در معرض تهدید است. از رده خزندگان در پنج راسته لاکپشتها، کروکودیل سانان، سوسمارها، کرم سوسمارها و مارها تاکنون ۲۰۴ گونه، شناسایی شده است؛ اما اطلاعات مفید و قابل دسترس درباره این جانوران بسیار اندک است.
کمبود مطالعات جامع و عمیق درباره بیولوژی و حفاظت این جانوران از یک طرف و جمعیت رو به زوال با توجه به تخریب زیستگاههای آنها در سالهای اخیر سبب نگرانی نسبتاً زیادی درباره تعدادی از گونههای ارزشمند خزنده کشورمان شده است، متأسفانه شکار و صید بیرویه صدها و هزاران مار سمی، بسیاری از گونههای مار سمی از جمله افعی شاخدار و افعی دماوندی را در معرض خطر انقراض قرار داده است. خشکسالیهای چند ساله در استان سیستان و بلوچستان که زیستگاه تنها گونه تمساح تالابی ایران است. نگرانیهایی را در مورد کاهش جمعیت این گونه به وجود آورده است. از رده دوزیستان (وزغها، قورباغهها و سمندرها) نیز در کشورمان ۲۰ گونه تاکنون گزارش شده که در بین آنها سمندرها، اهمیت بیشتری دارند و اطلاعات بسیار کم و جزئی از بیولوژی و اکولوژی آنها در دست است. البته گونههایی نظیر سمندر لرستان، سمندر کردستان دارند، سمندرغارزی ایرانی و سمندر آذربایجان در وضعیت بحرانی یا در معرض خطر انقراض قرار دارد.

الف) تحلیل وضعیت موجود حیات وحش کشور

در حال حاضر بسیاری از گونههای مختلف جانوری یا مهرهداران ایران در معرض تهدید قرار دارد، تخریب و تکهتکهشدن زیستگاههای اصلی این جانوران، شکار و صید بیرویه آنها و خشکسالی های متوالی در کشور از جمله عوامل اصلی تهدید آنها به شمار میرود. بسیاری از گونههای در معرض خطر تحت حمایتند؛ اما متأسفانه ابزار و امکانات کافی برای حفاظت از آنها وجود ندارد؛ چه در مورد نمونههای برجستهای نظیر یوزپلنگ یا گور ایرانی و چه در مورد گونههایی با اهمیت کمتر نظیر خزندگان و دوزیستان. اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی (IUCN) برای بررسی وضعیت حفاظتی گونههای جانوران جهان، همهساله فهرستی را به نام لیست سرخ (Red List) منتشر میکند که وضعیت حفاظتی گونهها را در سطوح مختلفی مانند بحرانی (CR)، در معرض خطر انقراض (EN) و آسیب پذیر (VU) طبقهبندی میکند. این مرکز آخرین وضعیت حفاظتی گونههای مختلف مهرهداران را در ایران در سال ۲۰۰۹ منتشر کرده است که حدود ۷۷ گونه از تمامی ردههای جانوری، یعنی نزدیک به ۸/۶ درصد از کل گونههای جانوری ایران را در فهرست منتشر شده قرار داده است. اگر روند تخریب زیستگاهها و سایر عوامل تهدید ادامه داشته باشد حیات وحش کشور با تهدید جدی مواجه خواهد بود و در سالهای آتی برخی گونههای ارزشمند را همچون یوزپلنگ و گور ایرانی از دست خواهیم داد و آنها به فهرست گونههای منقرضشده افزوده خواهد شد.
برای حفاظت از ذخایر ژنتیکی کشورمان باید همت کنیم، تعارضات موجود بین انسان و محیط را به حداقل رسانیم و برای نسل آتی، سرزمینی با میراث طبیعی گرانبها به ارث بگذاریم. توجه به ارزشهای متنوع گونههای جانوری در برنامهریزیهای توسعه، ایجاد حس حمایت از حیات وحش در سطوح جامعه، جلب مشارکتهای مردمی در مدیریت و حفاظت حیات وحش، انجام پژوهش کاربردی و بنیادی به منظور شناخت و  مدیریت گونههای جانوری و احیای زیستگاه و جمعیت آنها، فراهمکردن امکانات، تجهیزات و نیروی کیفی و کمی مورد نیاز حفاظتی و جلوگیری از تخریب زیستگاهها میتواند شرایط مطلوبی را برای پویایی و پایداری گونههای جانوری کشورمان و زیستگاههای آنها فراهم سازد.

ب) تهدیدها

تخریب و جزیرهای شدن زیستگاهها؛
رعایت نشدن حقآبه ضروری برای حفظ تعادل محیط زیست در رودخانه های کشور؛
ورود انواع آلودگیهای صنعتی، کشاورزی و شهری به اکوسیستمهای آبی و خشکی کشور؛
ورود و معرفی غیراصولی و مهار نشده گونههای غیربومی به کشور؛
شکار غیرقانونی و وجود سلاحهای غیرمجاز؛
حضور دام بیش از ظرفیت در زیستگاههای حیات وحش؛
وجود نداشتن قوانین و مقررات کافی؛
بیتوجهی به ارزشهای گوناگون حیات وحش در برنامهریزیهای توسعه؛
کمبود آمار و اطلاعات در زمینه حیات وحش؛
زندهگیری و تجارت غیرقانونی گونههای جانوری؛
بهرهبرداری بیرویه از منابع آبی و تهدید تالابها؛
فقدان امکانات، تجهیزات و نیروی کمی و کیفی لازم و کافی؛
خشکسالیهای متوالی.

ج) قوتها و فرصتها

مدیریت و حفاظت حدود ۱۰% عرصههای آبی و خشکی کشور؛
تنوع زیستی بالا در کشور؛
افزایش آگاهی و علاقه عمومی در سطح جامع نسبت به ارزشهای حیات وحش طی سالهای اخیر؛
تهیه و تدوین برخی از دستورالعملهای لازم برای مشارکت و سرمایهگذاری بخش خصوصی در مدیریت حیات وحش؛
وجود متخصصان و کارشناسان فعال و مجرب در کشور.

ه) راهکارهای اجرایی

تهیه، تدوین و اجرای برنامههای جامع مدیریت گونههای جانوری در معرض خطر و تهدید؛
رفع تعارضها و تهدیدهای موجود در زیستگاههای حیات وحش؛
جلوگیری از بروز انواع آلودگیها در زیستگاه جانوران؛
توسعه و به کارگیری فنآوریهای جدید برای مدیریت و حفاظت گونههای جانوری؛
جمعآوری سلاحهای غیرمجاز و صدور پروانه حمل سلاح شکاری متناسب با جمعیت حیات وحش قابل برداشت؛
سرشماری و پایش مداوم حیات وحش کشور؛
پیشگیری از بیماریهای حیات وحش؛
جلوگیری از ورود گونههای جانوری غیربومی مهاجم به کشور؛
وضعیت قوانین و مقررات جدید و متناسب؛
ایجاد زمینه مشارکت فعال بخش خصوصی، در مدیریت و حفاظت حیات وحش؛
لحاظ نمودن ارزشهای متنوع گونههای جانوری در برنامه های توسعه و فعالیتهای عمرانی کشور؛
حفظ یکپارچگی زیستگاهها و جلوگیری از جزیرهای شدن آنها؛
ارتقای سطح دانش کارشناسان سازمان حفاظت محیط زیست؛
ملحوظ نمودن ارزشهای تنوع زیستی، توان طبیعی و ظرفیت تحمل زیست بومها در طرحهای توسعه؛
استقرار مدیریت زیست بومی؛
بازسازی و احیای گونههای آسیب دیده؛
احیای زیستگاههای خسارت دیده ناشی از آثار تخریب و خشکسالی.

تنوع مهرهداران ایران
رده خانواده گونه راسته (تعداد گونه)
پستانداران ۳۸ ۱۹۴ جوندگان (۲۹)، خفاشها (۴۳) گوشتخواران (۳۱)، حشره خواران (۱۵)، آب بازان (۱۸)، زوج سمان (۹)، خرگوشها (۳)، فردسمان (۱) و گاو دریایی (۱).
پرندگان ۸۰ ۵۲۱ گنجشکسانان (۲۲۲ )، آبچلیک سانان (۹۴ )، شاهین سانان (۴۲ )، غازسانان (۳۴ )، لکلک سانان (۲۱)، کبوتر سانان (۱۲)، درنا سانان (۱۵)، جغد سانان (۱۱)، دارکوب سانان (۱۰)، ماکیان سانان (۹ )، سبزقبا سانان (۹ )، پلیکان سانان (۸) ، کبوتر دریایی سانان (۲)، کشیم سانان (۵ )، کوکو سانان (۴ )، شبگرد سانان (۴ )، پرستو سانان (۴ )، غواص سانان (۲ )، طوطی سانان (۲)
خزندگان ۲۲ ۲۱۲ سوسمارها یا مارمولکها (۱۱۰)، مارها (۸۹ )، لاکپشتها (۱۰)، کرم سوسمارها (۲) وکروکودیلها (۱) .
دوزیستان ۲ ۲۰ قورباغهها و وزغها (۱۲)، سمندر (۸)
ماهی ها ۲۸ ۱۸۰ کپور ماهیان(۸۰)، سگ ماهیان (۲۸)، گاوماهیان (۲۰)، کیلکا ماهی (۹ )، کپور ماهیان (۸)، آزاد ماهیان(۵ )، ماهیان خاویاری( ۵ )، کفال ماهیان( ۴ )، گربه ماهیان (۳ )، سوف ماهیان (۳ )، سه خاره ماهیان (۲ )، مارماهیان دهان گرد (۱ )، کوسه ماهیان (۱ )، خامه ماهیان (۱ )، اسبله ماهیان (۱ )، اشلمبو ماهیان (۱ )، اردک ماهیان (۱ )، لوت ماهیان (۱ )، شیشه ماهیان (۱ )، گامبوزیا (۱ )، سوزن ماهیان (۱ )، مارماهی خاردار آب شیرین (۱ )، سیچیلیده (۱ )، سرماری (۱)

 

خلاصه وضعیت گونههای مهرهداران ایران در لیست سرخ IUCN
رده مهره دار تعداد گونههای توصیف شده جهان در سال ۲۰۰۹ تعداد گونههای تهدید شده جهان در سال ۲۰۰۹ درصد گونههای تهدید شده جهان در سال ۲۰۰۹ تعداد گونههای توصیف شده ایران در سال ۲۰۰۹ تعداد گونههای تهدید شده ایران در سال ۲۰۰۹ درصد گونههای تهدید شده ایران در سال ۲۰۰۹
پستاندار ۵۴۸۸ ۱۱۴۱ ۲۱% ۱۹۴ ۱۸ ۲/۸%
پرنده ۹۹۹۰ ۱۲۲۲ ۱۲% ۵۲۱ ۲۰ ۸/۳%
خزنده ۸۸۳۴ ۴۲۳ ۵% ۲۱۲ ۹ ۲/۴%
دوزیست ۲۳۴۸ ۱۹۰۵ ۳۰% ۲۰ ۴ ۲۰%
ماهی ۳۰۸۰۰ ۱۲۸۵ ۴% ۱۸۰ ۲۸ ۵/۴%
جمع کل ۲۱۲۵۹ ۵۹۲۲ ۸/۹% ۱۱۳۱ ۸۸ ۸/۲%

پایش سبک زندگی، شماره هشتم، مرداد ماه ۱۳۹۴، صفحات ۱۴۱-۱۴۶.

مطالب مرتبط
ارسال پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.