بررسی کارآمدی وقف در محیط زیست

نویسنده: حمید فلاحتی

بررسی کارآمدی وقف در محیط زیست

امروزه توسعه اقتصادی در تمامی کشورها سرعت بسیار بالایی به خود گرفته که خواسته یا ناخواسته، تخریب و نابودی محیط زیست را در ابعاد مختلف به دنبال داشته است. دولتها راهکارهایی را در پیشگیری یا جبران این خسارت ها در برنامه های توسعه ای خود قرار داده اند؛ ولی هزینه های گزافی که بر اثر تباهی محیط زیست متوجه جوامع بشری میشود، به حدی است که بودجههای دولتی، توان مبارزه با آن را ندارد.
یکی از بهترین راهکارهایی که میتواند در حفظ محیط زیست کمک کند، مشارکت داوطلبانه مردمی در اشکال مختلف آن است. تجربه تاریخی بسیاری از کشورها نشاندهنده نقش مؤثر مردم در حل بسیاری از معضلات اجتماعی است. در هر موردی که دولتها به مردم اعتماد کرده و به آنها میدان دادهاند، مردم به خوبی از عهده کار برآمده و بدون کوچکترین چشمداشتی بزرگترین آثار را از خود به یادگار گذاشتهاند. غیر از حماسه هشت سال دفاع مقدس که عملکرد ملت ایران به اسطورهای در تاریخ تبدیل شد، باید به جهاد سازندگی اشاره کرد که خدمات شایانی برای محرومان انجام داد. از این تجربه میتوان در حفاظت مردمی از محیط زیست استفاده مطلوب کرد.
امروزه گروه های مردمی زیادی در کشورهای مختلف جهان به طور داوطلبانه در حفظ محیط زیست تلاش میکنند گروه های زیادی در اروپا در این زمینه فعالیت میکنند که به «حزب سبز» معروفند. در ویرجینیای غربی، گروه حفاظت از رودخانه (River Coalition) که در حقیقت طرفداران پاکیزگی رودخانه ها هستند، برای حفظ و حراست ۱۳ رودخانه از آلودگی و نگاهداری آنها به همان صورت طبیعی مبارزه میکنند. انگیزه این گروه، تنها این نیست که از آلودگی جلوگیری کنند؛ بلکه کلوپهای زیادی تلاش میکنند تا منطقه سالمی را برای اوقات فراغت مردم فراهم سازند. در کشور ما نیز انجمنها، گروهها و نهادهای مردمی و غیردولتی زیادی در استانهای مختلف وجود دارند که برای حفظ محیط زیست فعالیت میکنند؛ اما مسأله اساسی در این مورد تأمین مالی این نهادها است تا توان لازم را برای استمرار فعالیتهای داوطلبانه داشته باشند. وقف میتواند منبع مالی مؤثری برای نیل به اهداف عالی آنان باشد.
وقف یکی از کارآمدترین این روشها است که به طور مستقیم یا غیرمستقیم نیازهای مالی لازم را در این زمینه تأمین میکند؛ زیرا وقف از ویژگی استمرار و دوام برخوردار است که نسلهای آینده را نیز شامل میشود و منابع زیستمحیطی را برای آنان حفظ میکند و این امر، بیانگر نمونهای از پویایی برنامه های اسلامی است. در برخی از کشورهای غربی و اروپایی هم از این ظرفیت استفاده شده است. حفاظت از محیط زیست جزو اهداف ۴۰۰ موقوفه در کشور آلمان است. بنیاد صندوق جهانی صنعت (Word-Wide Fund for Nature) در آلمان در سال ۱۹۶۳ با اهداف زیستمحیطی تأسیس شد.
اهمیت این نهاد در حال حاضر، مرهون فعالیتهای آن در دهه ۸۰ میلادی است که رئیس شرکت فولکس واگن، سرپرستی آن را بر عهده داشت که امروزه یکی از اهداف مهم سیاسی و اجتماعی حفاظت از محیط زیست را تعقیب میکند. همچنین «موقوفات زیستمحیطی آلمان» که در سال ۱۹۸۲ با توجه به تمایل روز افزون شهروندان به حفظ محیط زیست بنیاد نهاده شد، با حمایت مالی و کار داوطلبانه مردم همچنان در سطح گستردهای به فعالیت خود ادامه میدهد. این نهادها در سال ۱۹۹۰ از حمایت مالی دولت نیز برخوردار شدند. این موقوفه تاکنون از ۲۰۰۰ طرح زیستمحیطی به ارزش کل یک میلیارد مارک حمایت کرده و سالانه «جایزه آلمانی محیط زیست» را به مبلغ یک میلیون مارک اهدا میکند.
بررسی وقفنامههای گذشته و حال کشورمان نشان میدهد که بخشی از عایدات حاصل به طور عام، وقف امور خیریه شده است و بخشی دیگر به موارد خاصی مانند تأسیس یا تعمیر و نگهداری مساجد، مقابر، تکایا، حسینیهها، پلهها، جادهها، کاروانسراها، مدارس، حوزههای علمیه، تأسیس آب انبار، حمام و دیگر اماکن عام المنفعه اختصاص یافته است. همچنین موارد دیگری مانند عزاداری حضرت سید الشهداء(ع) و دیگر مراسم مذهبی، اطعام فقرا، تهیه لباس و مسکن، کمک به در راه ماندگان، روشنایی مساجد، معابر و امثال آن در وقفنامهها به چشم میخورد. ولی همانگونه که ذکر شد، نیازهای جدیدی در جامعه امروزی مشاهده میشود که مساعدتهای مالی مردمی از قبیل منافع دائمی وقف میتواند در رفع آنها بسیار راهگشا باشد. برای نیل به این هدف، ضروری است که در نهاد وقف، نوآوریهایی صورت گیرد تا مردم با حفظ اشتیاق در موقوفههای متعارف، نیمنگاهی نیز به معضلات جدید جامعه داشته باشند.
نکته مهمی که در موضوع وقف در این روزگار باید به آن توجه داشت، این است که نیازهای اساسی جامعه امروزی از جهاتی متفاوت از نیازهای مردمان دوران گذشته است. گسترش مسائل و مشکلات زیستمحیطی و ضرورت حل آنها را میتوان از جمله نیازهای امروزی مردم دنیا دانست. پس لازم است با توجه به نیازهای امروزی جامعه بشری، ظرفیتهای وقف مورد بهرهبرداری قرار گیرد، و با برنامه های زیربنایی، فرهنگ وقف در جامعه ترویج شود. برنامههایی مانند اختصاص فصولی از کتابهای درسی به مسأله وقف، تبلیغات گسترده در رسانه های جمعی، ارتقای آموزش، آگاهی مردم درباره نهاد وقف، معرفی وقفهای جدید و اطلاعرسانی منافع آن، ساخت فیلم و سریالهای جذاب، معرفی و تجلیل از واقفان به ویژه واقفانی با کاربردهای جدید، اصلاح موقوفههای متروک و کارآمد کردن آنها و اصلاح ذهنیت مردم درباره وقف از جمله مثالهای قابل ذکر در این زمینهاند. بدیهی است پس از مدتی میتوان نیکوکاران را به این جهت سوق داد تا اموالی را برای رفع نیازهای روز جامعه به ویژه نیازهای جمعی مانند محیط زیست که منافع همه مردم در گرو آن است، وقف کنند و مالهای وقفی گذشته که بهرهوری آن منتفی شده و به اموال یا املاک متروکهای تبدیل شده است، با اجازه از حاکم شرع، احیا شده و منافع آن در حفظ محیط زیست یا دیگر موارد جمعی مصرف شود. اکنون به چند مورد اشاره کوتاهی میشود:

الف) وقف آب

یکی از جمله موارد وقفی که از صدر اسلام بسیار رواج داشته است، وقف آب در اشکال مختلف آن بوده است. امام علی(ع) چاههای زیادی را با دستان مبارک خویش حفر کردند و آنها را وقف عامه مردم کردند تا برای شرب و آبیاری مزارع از آنها استفاده شود. هنوز هم برخی از آن چاهها در مدینه، موجود و در حال بهرهبرداری است که به «آبار علی» معروف است. بدون شک بیش از چهارده قرن است که گروهی از مردم مدینه از یک عمل خداپسندانه امام علی(ع) در آبیاری نخلستانهای خود بهرهمندند و این نمونهای از پویایی این نهاد در حفظ نخلستانها و در عین حال محیط زیست مدینه است. شاید اگر این چاهها، موقوفه نبودند تاکنون از بین رفته بود یا حاکمان آن را به کار دیگری اختصاص داده بودند و چنین تأثیر همگانی از آن باقی نمانده بود.
در کشور ما نیز قنوات، چاهها و آبانبارهای زیادی در گذشته به وسیله افراد خیر، ایجاد و برای منافع عامه مردم وقف شده است که برخی از آنها هنوز هم وجود دارند؛ ولی نیازهای این دوران اقتضا دارد تا شکل دیگری از وقف آب صورت پذیرد. با توجه به اینکه قرن بیست و یکم قرن «بحران آب» نامگذاری شده است و محیط زیست از این جهت در معرض تهدید بزرگی قرار دارد، لازم است تا مردم به مشارکت در اقدامات مربوط به آبخوانداری، آبخیزداری و رساندن آب به زمینهای مزروعی به شیوهای جدید و مکانیزه که از تبخیر بیمورد و هدر رفتن آب جلوگیری شود، تشویق و راهنمایی شوند. همچنین هنوز هم روستاهای زیادی هستند که از آب آشامیدنی سالم بیبهرهاند، بنابراین ایجاد شبکه لولهکشی آب شرب نیز میتواند جایگزین آبانبارهای وقفی باشد.
شادوران حاج محمد نمازی، قریب به شصت سال قبل دو یادگار به یاد ماندنی از خود در شهر شیراز باقی گذاشته است. وی که ساکن آمریکا بود با خود عهد کرده بود در صورت موفقیت در زندگی برای وطنش شیراز که مردمانش در آن زمان از بیماریهای زیادی رنج میبردند بیمارستانی بسازد. هنگام مراجعه به شیراز مشاهده میکند که آب آشامیدنی ناسالم عامل اصلی بسیاری از بیماریها شده است؛ ازاینرو هم زمان با ساخت بیمارستان، لولهکشی آب شیراز را به شهرداری، پیشنهاد میدهد که در نهایت عمده مخارج آن به دوش خودش میافتد و حدود ۲۰ کیلومتر برای شهر شیراز لولهکشی میکند و ۱۲ هزار خانوار در آن زمان صاحب آب لولهکشی میشوند. وی در کنار این کار بزرگ، به تأسیس مجموعه بهداشتی و آموزشی بیمارستان نمازی به عنوان محلی برای آموزش و درمان اقدام میکند و مهمتر آن که درآمد حاصل از شبکه آبرسانی را نیز وقف بیمارستان میکند تا به طور دائمی هزینه بیمارستان تأمین و مردم از بیماری نجات یابند.

ب) وقف درخت

اسلام برای گیاهان و درختان اهمیت فراوانی قائل شده است؛ به گونهای که در تعدادی از آیات و روایات به منافع گیاهان و درختان اشاره شده است. در حدیث شریفی از پیامبر گرامی اسلام(ص) آمده است که فرمودهاند:
اگر قیامت به پا شود و در دست یکی از شما نهالی باشد، اگر بتواند برنخیزد تا آن را بکارد، پس این چنین کند.
بسیاری از نخلستانهای مدینه به دست امام علی(ع) و دیگر امامان معصوم(ع)غرس و وقف شده است که هنوز هم وجود دارند. تاریخ وقف در ایران نیز بیانگر کثرت مزارع و باغات وقفی است. این موقوفات، سالیان متمادی علاوه بر تأثیر مثبتی که در کل محیط زیست داشته، منافع عام یا خاص آن نیز استمرار داشته است که همه اینها الگویی زنده برای رفع مشکلات زیستمحیطی ماست.
فرهنگ کاشت درخت و وقف آن امروزه کمرنگ شده است. رسانه های جمعی باید با ترویج دائمی این عمل نیک و بسیار مؤثر در محیط زیست، آن را به یک عادت خوب و خداپسندانه تبدیل کنند و در طول سال به تبلیغات یکروزهای به نام «روز درختکاری» بسنده نکنند. با توجه به افزایش روز افزون آلودگی هوا و مشکلات ناشی از جنگلزدایی در مناطق جنگلی کشور و بروز برخی از حوادث طبیعی که منجر به آتشسوزی جنگلها میشود، لازم است تا کاشت مداوم و وسیع درخت، متناسب با شرایط اقلیمی هر منطقه در قالب درختان وقفی برای عموم مردم ادامه یابد تا به یک فرهنگ تبدیل شود. تجربة برخی کشورها در این زمینه قابل ذکر است؛ برای مثال کاشتن درخت در یکی از مناطق اندونزی جزو شروط ازدواج تعیین شده است. به گزارش واحد مرکزی خبر به نقل از شبکه تلویزیونی العربیه شعار «درخت بکار، ازدواج کن» در استان جاوة اندونزی به یکی از شروط برای هر فردی تبدیل شده است که قصد دریافت مجوز ازدواج را دارد. این شرط، طرفداران حفظ محیط زیست را در اندونزی خوشحال کرده است.

ج) وقف حیات وحش

در سنت موقوفه قدیم، شاهد جلوههای زیبایی از وقف با انگیزه حفاظت از محیط زیست بودهایم. یک نمونه آن درباره پرندگان مهاجر است. کشور ما محل عبور پرندگان مهاجر است که در فصل سرما از مناطق سردسیری به طرف جنوب ایران پرواز میکنند، در موقوفات ما در قرنها پیش برای غذای این پرندگان پیشبینی لازم شده است. برای پرندگانی که زمستانها را در تالابهای ایران میگذرانند، از درآمدهای زمینهای موقوفه کشاورزی، سهمی تعیین میشده تا در ماههایی که دانه به سختی در اختیار آنها قرار میگیرد، دانه ها را بریزند و از تلف شدن پرندگان جلوگیری کنند. در روستای عزآباد استان یزد، موقوفهای بوده که منافع آن باید صرف طعمه سگ کور شود.
سرمای شدید سال ۱۳۸۶ موجب شد تا حیوانات زیادی برای تهیه علوفه به مناطق مسکونی و شهری پناه آورند. گرچه سازمان حفاظت محیط زیست اقداماتی برای تهیه دانه و علوفه آنان انجام داد؛ اما همچنان این امر به عنوان یک ضرورت زیستمحیطی قابل توصیه در امور وقفی مطرح است.

د) وقف و بیابان زدایی

مناطق کویری وسیعی در کشور ما وجود دارد و دولت، توان لازم در مبارزه با آن و مسأله بیابانزدایی را ندارد. پس منافع برخی از موقوفات میتواند با کاشت درختان متناسب با شرایط اقلیمی هر منطقه از حرکت شنهای روان جلوگیری و در این زمینه به محیط زیست کمک کند. موقوفه برای جلوگیری از حرکت شنهای روان که امروز مسأله اساسی بعضی از شهرهای جهان و کشور ماست از قدیم مورد توجه واقفان بوده است. ما موقوفاتی داشته ایم که نیکوکاران شهرها، سرمایه ای را به کار انداخته اند و درآمد آن عاید کسانی میشود که کارشان توقف شن های روان و حتی برگرداندن شن های روان بیابان از شهرها بوده است.

ه) وقف و آلودگی هوا

افزایش آلودگی هوا به خصوص در شهرهای بزرگ به یک معضل بزرگ اجتماعی تبدیل شده است؛ به گونه ای سالانه افراد زیادی بر اثر آلودگی هوا جان خود را از دست میدهند. درختان زیادی در شهرهای بزرگ بر اثر کثرت سرب و دوده از نفس کشیدن و تولید اکسیژن باز میمانند. مصرف آب برای انواع نیازهای خانگی، صنعتی و شهری رو به افزایش است و دهها مشکلات دیگر که برنامه های دولتی از حل آن عاجز است. پس یک عزم ملی لازم است تا افراد، درآمدهای وقفی را به راههای گوناگونی در حل اینگونه معضلات زندگی امروزی اختصاص دهند؛ برای مثال در گذشته، باغهای میوهای را وقف میکردند تا میوه آن به استفاده افراد نیازمند یا عابران برسد، اما امروزه نیاز روزافزون شهروندان حتی فقرا و نیازمندان به فضاهای سبز به مراتب بیشتر از میوه درختان است. پس میتوان با مساعدت دولتی در ارائه زمین و تسهیلات دیگر، مردم را تشویق کرد که به احداث و وقف پارکهای مناسب در سطح شهر بپردازند. به علاوه، همانگونه که در گذشته، موقوفاتی برای حمل و نقل حجاج، زوار یا در راه ماندگان وجود داشته است، امروزه نیز میتوان درآمد موقوفاتی را به تهیه وسایل حمل و نقل عمومی اختصاص داد تا در کاهش آلودگی هوا و بهبود ترافیک شهری کمک کند.

نتیجه

وقف، یکی از کارآمدترین این روشها است که به طور مستقیم یا غیرمستقیم، نیازهای مالی لازم را در این زمینه تأمین میکند؛ زیرا وقف، استمرار و دوام دارد و نسلهای آینده را نیز شامل میشود و منابع زیستمحیطی را برای آنان حفظ میکند. این امر بیانگر نمونهای از پویایی برنامه های اسلامی است. برای توسعه فرهنگ وقف و بهکارگیری منافع آن در محیط زیست، راههای زیر پیشنهاد میشود: ۱. باز تعریفی از وقف، با عنوان راهی مؤثر در رفع نیازهای روز جامعه و نوآوری در وقف صورت گیرد؛ ۲. برخی از وقفنامههای مرتبط با حفظ محیط زیست بازخوانی و به مردم معرفی شوند؛ ۳. صفحاتی از کتب مدارس به معرفی و کارآمدی نهاد وقف اختصاص داده شود؛ ۴. رسانه های جمعی، تبلیغات مداومی برای افزایش آگاهی عمومی درباره وقف و محیط زیست داشته باشد و تجلیل مناسبی از واقفان مخصوصاً واقفان مربوط به محیط زیست به عمل آید.

فهرست برخی از عناوین مجرمانه محیط زیستی و مجازات قانونی آن
ردیف عنوان مجرمانه میزان مجازات
۱ ایجاد آلودگی محیط زیستی حبس تا ۱ سال
۲ شکار و صید جانوران عادی بدون پروانه جزای نقدی از صد هزار ریال تا یک میلیون ریال با حبس از یک تا شش ماه
۳ شکار و صید در فصول ممنوع یا در مناطق ممنوع جزای نقدی از یک و نیم میلیون تا سه میلیون ریال یا حبس از ۹۱ روز تا ۶ ماه
۴ شکار و صید جانوران حمایت شده بدون پروانه یا در مناطق حفاظت شده حبس از ۳ ماه تا یک سال با جزای نقدی از یک و نیم میلیون تا هجده میلیون ریال
۵ شکار جانوران کمیاب در معرض انقراض یا شکار در پارک‌های ملی حبس از ۹۱ روز تا ۳ سال یا جزای نقدی از ۱۸۰۰۰۰۰ تا ۲۰۰۰۰۰۰ ریال
۶ تردد وسیله نقلیه فاقد گواهی‌نامه معاینه فنی جزای نقدی ۵۰۰۰۰۰ ریال و ممنوعیت تردد وسیله نقلیه
۷ کشتن جانوران وحشی از سی هزار ریال تا صد میلیون ریال بر حسب نوع جانور
۸ انتشار بیش از حد مجاز آلودگی هوای کارخانجات جزای نقدی از ۲۰۰۰۰۰۰ تا ۵۰۰۰۰۰۰ ریال
۹ ممانعت از انجام بازرسی مأموران سازمان برای بررسی آلودگی هوا جزای نقدی از ۵۰۰۰۰۰ تا ۵۰۰۰۰۰۰ ریال
۱۰ سوزاندن زباله به وسیله صاحبان اماکن عمومی جزای نقدی از ۵۰۰۰۰۰ تا ۵۰۰۰۰۰۰ ریال
۱۱ ایجاد آلودگی هوا به وسیله منابع خانگی جزای نقدی از ۱۰۰۰۰۰ تا ۱۰۰۰۰۰۰ ریال
۱۲ آلودگی صوتی جزای نقدی از ۵۰۰۰۰ تا ۱۰۰۰۰۰ ریال
۱۳ نگهداری و دفع و تخلیه مواد پسماند در محیط جزای نقدی از ۵۰۰۰۰۰ تا صد میلیون ریال
۱۴ تصرف عدوانی در زمین‌های ملی حبس از ۱ ماه تا ۱ سال
۱۵ تخریب هر اصله درخت از ۲۰۰۰۰۰۰ تا ۵۰۰۰۰۰۰ ریال برحسب نوع درخت
۱۶ آتش‌سوزی عمدی در جنگل حبس از ۳ تا ۱۰ سال
۱۷ تجاوز به مناطق جنگلی حبس از ۱ تا ۳ سال
۱۸ ایجاد آلودگی نفتی در آب‌های داخلی ایران حبس از شش ماه تا دو سال یا پرداخت جزای نقدی از یک میلیون تا ده میلیون ریال
۱۹ صید غیر مجاز هر نوع ماهی ضبط عین مال و جزای نقدی دو برابر بهای مال مکشوفه
۲۰ تصرف اراضی ساحلی حبس تا ۳ سال

پایش سبک زندگی، شماره هشتم، مرداد ماه ۱۳۹۴، صفحات ۱۰۹-۱۱۵.

مطالب مرتبط
ارسال پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.