توحید صدوق: جلسه اول (صوت و متن)

استاد: دکتر محمدتقی فعالی (صوت و متن)

نام درس: توحید صدوق          نام استاد: دکتر فعالی          جلسه اول 20/ 7 /1393

کلیات:

نویسنده کتاب: ابو جعفر محمد بن علی بن حسین موسی ابن بابویه قمی معروف به شیخ صدوق علیه الرحمه

تاریخ ولادت: 305 یا 311 هق

تاریخ وفات: 381 هق

ویژگی ها

1)       محدث بزرگ

2)       مدافع حریم تشیع

3)       پاسخ گویی به شبهات علیه شیعه

4)       اهتمام ویژه نسبت به مسئله جبر و اختیار

5)       نیاز سنجی و قلم زنی طبق نیاز عصر و زمان خود

آثـار

1)       النبوه

2)       الدلائل و المعجزات

3)       خصال

4)       عیون اخبار الرضا7

5)       مقتل الحسین7

6)       التوحید

کتاب التوحید

از آنجا که محور کتاب بحث توحید است بجاست مقدمهًدر باب اصل توحید مطالبی بیان شود:

اقسام نگاه به توحید

به توحید از چهار منظر می‌توان نگریست؛ نگاه کلامی، نگاه فلسفی، نگاه قرآنی و نگاه عرفانی.

نگاه کلامی به توحید

توحید از نظر متکلمین دارای چهار نوع است:

1-      توحید ذاتی

2-      توحید صفاتی

3-      توحید افعالی

4-      توحید عبادی

1)       توحید ذاتی: تمام متکلمین متفقاً بیان نموده‌اند که ذات حق واحد است و هیچ متکلّمی در توحید ذاتی مناقشه نکرده است؛ زیرا مناقشه در توحید ذاتی یعنی کفر. کار متکلم دفاع از کیان اسلام است و مدافع اسلام نمی‌تواند کافر باشد. لذا باید قائل به توحید ذاتی باشد. یکی از وجوه مشترک میان تمام متکلمین توحید ذاتی است.

2)       توحید عبادی: تمام متکلمین در باب توحید عبادی نیز متفق هستند. البته با تفسیرهای مختلف. مهمترین شعار قرآن، توحید عبادی است و مهمترین شعار توحید عبادی، “لا اله الا الله” می‌باشد. الله از الف و لام و اله تشکیل شده است. مضمون آیه چنین می شود؛ الهی نیست مگر یک اله، الهی که با ال مشخص شده است. اله بر وزن فِعال یعنی معبود، و معبود یعنی پرستیدنی؛ خواه پرستیده شود، خواه پرستیده نشود. یعنی هیچ موجود قابل پرستشی نیست جزء الله. پس الله یعنی تنها موجود قابل پرستش است.

3)       توحید صفاتی: در بحث توحید صفاتی اختلاف بوده و ارکان اساسی این اختلاف معتزله، اشاعره و امامیه می‌باشند.

قول اول: اشاعره؛ اشاعره قائل به هفت صفت برای خداوند می‌باشند. علم، قدرت، حیات، سمع، بصر، اراده و کلام صفات هفت‌گانه‌ای هستند که خارج از ذات می‌باشند. از سوی دیگر قائلند ذات قدیم است و این صفات هم قدیم هستند و طبعاً هشت قدیم پیدا می‌شود. به این صفات قدمای ثمانیه می‌گویند. چون اشاعره قائل به زیادت صفات بر ذات می‌باشند؛ به این نظر، قول به زیادت می‌گویند.

قول دوم: معتزله؛ معتزله قائل‌اند صفات عین ذات بوده، زائد بر ذات و خارج از ذات نمی‌باشد و قائل به عینیت شدند. ضمناً بر این اعتقاد هستند؛ که چون ذهن انسان محدود و صفات خدا نامحدود است و محدود توان فهم نامحدود را ندارد، انسان قادر به فهم صفات حق نیست؛ به عبارتی انسان توان فهم و درک صفات الهی را ندارد. اصطلاحاً به آنها معطّله می‌گویند. همچنین قائلند صفات به هنگام ظهور فعل از ذات، نائب مناب ذات هستند، به سبب این نکته، به این نظر، قول به نیابت می‌گویند.

قول سوم: امامیّه؛ متکلّمین امامیه به اتفاق قائلند صفات الهی عین ذات است (موافق با نظر معتزله) و انسان توان درک و فهم صفات الهی را دار می‌باشد(موافق با نظر اشاعره).

4)       توحید افعالی: بیشترین دعوا و اختلاف در بابِ توحید، مربوط به توحید افعالی است. در گذشته سؤالی وجود داشت: اگر زید خواست فعلی را انجام دهد امّا خدا نخواست؛ چه اتفاقی می‌افتد؟ آیا خواست زید مقدم می‌شود یا خواست خدا؟ در این بحث مناقشات زیادی بین متکلّمین مطرح شده است. هر گروه از متکلمان مسلمان پاسخی داده‌اند.

الف) اشاعره؛ اشاعره در پاسخ به این سؤال قائل به جبر شده‌اند. گفته‌اند اراده خدا، غالب است. یعنی فعل محقّق نخواهد شد. پس خدا مرید است یعنی مختار. با این بیانِ اشاعره، به خداشناسی اشکالی وارد نیست. اما با یک سؤال روبرو شدند: اگر اراده خدا غالب باشد (یعنی اراده زید غالب نیست) پس اراده زید مغلوب و زید مسلوب الاراده می‌باشد و اگر مسلوب‌ الاراده باشد؛ یعنی زید مجبور است. موجودی هم که مجبور است مسئول نیست و موجودی که مسئول نیست حساب و کتاب نخواهد داشت. لازمه این بیان اشکال در معاد شناسی می‌باشد. به قائلین به این قول جبریون می‌گویند.

ب) معتزله؛ معتزله در پاسخ به این مسأله قائل به تفویض شده‌اند. گفته‌اند اراده زید غالب است. خداوند اراده خودش را در باب افعال انسان به انسان تفویض کرده است و اراده انسان‌ها در افعال خود نائب مناب اراده خداوند هستند. به قائلین به این قول مفوّضه می‌گویند. اینها با این سؤال مواجه شدند: اگر اراده انسان غالب باشد، مسئول است و حساب و کتاب دارد(معادش درست است). اما خدا در باب افعال انسان بی‌اراده می‌شود؛ زیرا اراده‌اش را تفویض کرده و خدایی که مسلوب الاراده باشد خدای ناقص است و خدای ناقص، واجب بالذات نیست(یعنی خدا نیست). لذا خداشناسی معتزله اشکال پیدا کرد.

نتیجه پاسخ‌های اشاعره و معتزله اینچنین شد: اشاعره، جانب خدا را گرفتند در نتیجه انسان مجبور شد(خداشناسی درست و معاد شناسی غلط). معتزله قائل به غلبه اراده انسان و بشر در افعال خویشتن شدند ( جانب معاد درست امّا خداشناسی با اشکال مواجه شد).

ج) امامیه؛ امام صادق7در پاسخ به این اشکال می‌فرمایند: لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ‏، بَلْ أَمْرٌ بَیْنَ أَمْرَیْنِ[1].

اولین کسی که قاعده امام صادق7را تحلیل کلامی ـ فلسفی کرده خواجه نصیرالدین طوسی در تجریدالاعتقاد[2] بوده است. ایشان می‌فرماید: اصلاً سؤال غلط است؛ زیرا متعلَّق خواست خدا و خواست انسان فعل بشر است و محال است دو خواست بر سر یک فعل درآید. به تعبیر فلسفی تَوَارُدُ عِلَّتَین عَلَی مَعْلُولٍ وَاحِدٍ، محال است. ایشان در پاسخ به این مسأله می فرماید: متعلّق خواست خدا، فعل انسان نیست بلکه خواست بشر است. خدا خواست که انسان بخواهد و انسان با خواست خویش افعال خویش را انجام دهد. با این بیان اشکال برداشته می‌شود؛ زیرا اولاً خدا خواست پس خداشناسی کامل است و او موجود مختاری شد. ثانیاً زید هم می‌خواهد پس مسئول است، پس معاد دارد. معاد شناسی درست است و ثالثاً امرٌ بین الأمرین دیدگاه مستقل شد. با این بیان مشخص می شود که چون خدا خواسته، انسان‌ها مجبورند که مختار و آزاد باشند. به این وضعیت اراده طولی می‌گویند.

یک نکته:

خدا خواست که انسان بخواهد و از طریق خواست خویش افعال خویش را انجام بدهد و متعلّق مستقیم خواست خدا، خواست انسان است. و متعلّق غیرمستقیم خواست خدا، افعال بشر است. پس خواست بشر اولاً و بالذات متعلّق خواست خداست و افعال او ثانیاً و بالعرض متعلّق خواست خدا می‌باشد. پس فاعل در عالم واحد است. فاعل در عالم واحد است همان توحید افعالی می‌باشد. اولین بار خواجه نصیرالدین طوسی اراده‌های طولی و توحید افعالی را مطرح نموده است. به تعبیر دیگر خدا خواست که انسان بخواهد به هر قیمتی (ولو اینکه بدی را انتخاب کند) اما خدا نخواست انسان خوب باشد به هر قیمتی (ولو اینکه به جبر خوب باشد)

 


[1]. صدوق، التوحید، ص 206، باب أسماء الله تعالى و الفرق بین معانیها و بین معانی أسماء المخلوقین.

[2]. طوسی، تجرید الاعتقاد، ص199.

مطالب مرتبط

ارسال پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.