توحید صدوق: جلسه هفتم (صوت و متن)

استاد: دکتر محمدتقی فعالی (صوت و متن)

توحید صدوق استاد دکتر فعالی جلسه هفتم مورخ 29/ 9 /1393

به توحید از چهار منظر می‌توان نگریست؛ توحید کلامی، توحید فلسفی، توحید قرآنی و توحید عرفانی. (در جلسات گذشته چهار نوع توحید از نگاه قرآن یعنی توحید خالقیت، توحید علم، توحید ربوبیّت و توحید مالکیّت بحث شد و اکنون ادامه بحث در انواع توحید از نگاه قرآن)

توحید پنجم: توحید رحمان

معنای توحید رحمان، یعنی رحمت فقط در یک موجود جمع است و در یک جا ساری است. رحمان واحد است و معدن رحمان واحد است. در اینجا باید به دو  مطلب اشاره ‌شود:

مطلب اول: تحلیل اسم رحمان

جامع­ترین اسم خدا اسم الله است. یکی از نشانه­های آن این است که در قرآن و در ادعیه همیشه موصوف واقع می­شود نه صفت. جامع بودن الله یعنی اینکه همیشه موصوف است و صفت واقع نمی‌شود. دقیقاً این مطلب (عدم صفت واقع شدن و جامع بودن) در مورد یک اسم دیگر خدا هم صادق می‌باشد. و آن اسم رحمان است. هر گاه اسم رحمان با یک اسم دیگر خدا جمع شود، موصوف است مگر در جایی که رحمان با الله جمع شود که الله موصوف است و رحمان صفت است. اَمام و پیشوای عالَم رحمان است، مهندسی عالم براساس رحمان است باطن جلال (قهر و عذاب) و جمال (لطف و رحمت) خداوند رحمان است.

حاصل آنکه خداوند دو اسم جامع دارد که جامع‌ترین آنها، اسم الله است و اسم جامع، رحمان می‌باشد. توحید رحمان یعنی رحمت فقط از او صادر می­شود و نه هیچ موجود دیگری.

خداشناسی انسان‌ها

خداشناسی انسان‌ها دو گونه است: خداشناسی رحمان گونه و خداوند رحمت گستر یا خداشناسی چماق به دست و خداوند معذّب.

اگر می­گویید خداوند رحمان است، معنایش این است که خداوند رحمان بوده و از او جز رحمت صادر نمی­شود. هر جا رحمت است از خداست. در آغاز کتابش خودش را به عنوان رحمان معرفی نمود « بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیم». از او فقط رحمت برآید. موحّد کسی است که کل جهان را با این اسم بفهمد و اگر نفهمید بگوید من نمی­فهمم. نظام احسن براساس اسم رحمان است.

تدبیرش بر مبنای نقشه رحمت است. ربّ است بر حسب تدبیر احسن، صراطش به سوی رحمن است. و کسی که لحظه لحظه زندگی تو را تدبیر می­کند رحمان است. اگر به یقین کسی بداند که تدبیرش با رحمان است بسیار شاد خواهد شد. لذا باید گفت تا نفس می­کشید باید شاد باشید چون رحمن لحظه لحظه زندگی را تدبیر می­کند و این است معنای آیه شریفه:

أَلا إِنَّ أَوْلِیاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ (یونس/62)؛ آگاه باشید، که بر دوستان خدا نه بیمى است و نه آنان اندوهگین مى‏شوند

مطلب دوم: رحمان از ریشه رحمت می­باشد.

رحمت در انسان دارای سه عنصر است. اگر انسانی در جایی اولاً نیازی ببیند، ثانیاً احساس تأثر و انفعال کند و ثالثاً نیاز را تأمین نماید مفهومی به نام رحمت در باب او شکل می­گیرد. امّا رحمت در رابطه با خدا عنصر دوم را ندارد؛ زیرا خداوند به هنگام دیدن نیاز متأثر نمی­شود چون تأثر لازمه مادی بودن است. رحمان بودن خدا این است که او تمام نیازها را می­بیند و تنها او تمام نیازها را تأمین می­کند.

در یک کلام رحمان یعنی افاضه و عطا جهت رفع نیاز. توحید رحمان یعنی اوست که تمام نیازهای واقعی را در تمام کائنات می­بیند و تنها اوست که می­تواند نیازهای بشر را تأمین کند. رحمان یعنی خداوندی که بدون شرط و چشم داشت و به هنگام نیاز عطا می­کند. پس او جبران کننده فقرهای بشری (جبار) است.

بر اساس این تعریف رحمان دارای 4 مؤلفه ذیل می‌باشد:

1ـ خداوند فقط عطا می­کند و هیچ نمی­گیرد زیرا غنی است.

امّا انسان‌ها مختلفند؛ انسان‌های که فقط می­گیرند، نوع دوم عدّه­ای هستند که بخش اندکی از آنچه را می­گیرند می­دهند، نوع سوم بیشتر آنچه را می­گیرند می­دهند و نوع چهارم انسان‌هایی هستند که هر چه می­گیرند می­دهند. امام حسین(ع) مصداق بارز رحمان است؛ زیرا هر چه داشت داد.

2ـ خداوند بدون شرط عطا می­کند.

امّا انسانها اگر ببخشند شرط می­گذارند. تازه آخرش هم دلشان راضی نیست.

3ـ خداوند بدون چشم داشت و انتظار می­بخشد.

اما انسان‌ها با انتظار می­بخشند. اگر به کسی ببخشد و  او در مقابل این عطا بی­اعتنایی نماید یا ناسزا گوید و یا سکوت کند، شخص بخشنده ناراحت می‌شود و این یعنی چشم داشت. فقط و فقط خدا و ولی خدا بدون چشم داشت می­بخشند.

4ـ خدا به هنگام نیاز(نیاز واقعی) عطا می­کند. لذا یکی از اسماء خدا قاضی الحاجات است. امّا انسان‌ها نیازها را نمی­بینند یا می­بینند و می­گذرند.

اگر زینب کبری فرمود: «مَا رَأَیْتُ اِلاّ جَمِیْلا» درست فرمود. یعنی ندیدم جز زیبایی، ما رایت الاّ جمیلا یعنی تمامی چیزهایی که اتفاق افتاد فقط زیبایی و از رحمانیّت خداست.

نزدیکترین و سریع­ترین مسیر به سوی او توسل به اسم جامع او یعنی رحمان است و باید عبدالرحمان شویم و رحمان یعنی صفت بخشندگی. بخشنده بودن لازم است؛ چون آدمی محصول رحمان است. تو هستی چون خدا رحمان است. اگر بخواهی به سمت خدا روی باید رحمان باشی.

«مؤمن کسی است بیش از آنکه از این جهان می­گیرد به این جهان عطا می­کند. مصداق «مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُون[1]».

 


[1]بقره/3.

مطالب مرتبط
ارسال پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.