زندگی معنوی: جلسه سی و سوم (صوت و متن)

استاد: دکتر محمدتقی فعالی (صوت و متن)

زندگی معنوی ـ جلسه سی و سوم ـ مورخ 19/ 7/ 1394

گفته شد که توبه حقیقتی نورانی است و انسان ها بایدبه عنوان یک رسالت همیشگی بدان عمل کنند. هر عملی که به نوعی، بازگشت به سوی خدا باشد توبه است البته، به معنای عامّ، اما بازگشت از گناه با شرایط خاص، توبه به معنای خاص است. پس از بیان درجات گناه، گفته شد که مراتب گناه­شناسی عبارتند از:

1ـ معرفت نسبت به خروج از عصمت الله حین ارتکاب معصیت.

 

2ـ معرفت نسبت به شرمساری از احساس لذت گناه، و این که برای شادمانی در حین گناه، باید تقاص پس داد.

 

3ـ معرفت نسبت به این­که پافشاری بر گناه، همراه با یقین داشتن به نظارت خداوند، او را از جبران گناه بازمی­دارد.

 

نکته­های مربوط به معرفت اول:

 

نکته اول:معادله این است که به ازاء هر گناه، انسان از یک هدایت، محروم می­شود، و به ازاء هرتوبه­، به یک هدایت؛ بلکه هدایت­ها توفیق می­یابد.

معصیت، یعنی گمراهی و مبتلا شدن به سرگردانی، ابهام ذهنی و از مسیر هدایت به بیرون پرت شدن. البته انسانی که ذهنش بسته است تا ذهنش باز نشود متوجه بسته بودن ذهنش نخواهد بود و تنها زمانی متوجه خواهد شد که درون و ذهن او باز شود مانند انسانی که پس از بیدار شدن از خواب، می­فهمد که خواب بوده است.

نکته دوم:اعتصام، دو نوع است: 1ـ اعتصام بالله 2ـ اعتصام بحبل الله، و اعتصام بالله فوق اعتصام به حبل الله است.

نکته سوم:« فَقَدْ هُدِیَ » به دلیل عظمتِ فعل هدایت، به صورت مجهول آورده شده است چراکه قطعا هادی، خداست. البته، نتیجه عدم هدایت، گمراهی است. بنابراین، گمراهی، سلبی است نه ایجابی؛ یعنی همین که هدایت نکند، انسان دچار گمراهی می­شود و الا راه های هدایت را برای هر کسی که بخواهد، به زیبایی می­گشاید.

نکته چهارم:کاستن از معاصی، انسان را در وادی اعتصام وارد می­کند، با این تفاوت که اعتصام بالله، او را به «صراط مستقیم» هدایت می­کند و اعتصام بحبل الله، او را در «سبیل الی الله» قرار می­دهد. سبیل، مربوط به هر انسانی است. طبق مبانی فلسفه صدرایی، هر فرد انسان، یک نوع است و انسان، جنس قریب آن است. پس به ازاء هر فرد انسان، یک راه و طریق وجود دارد؛ اما، همه این راه ها به شاهراه صراط مستقیم، متصل می­شوند.

نکته پنجم:مستقیم با قیام، اقامه، قیامت و قائم، هم خانواده است. صراط مستقیم، راهی است که آدمی را به سمت اسم «القائم» خداوند هدایت می­کند.

وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ؛[1] و کسانى که در راه ما کوشیده‏اند به یقین راه‏هاى خود را بر آنان مى‏نماییم و در حقیقت‏خدا با نیکوکاران است.

طبق این آیه درمی­یابیم که سبیل، اکتسابی است و برای گذشتن از سبیل و وارد شدن به صراط، باید جهاد کند تا وجه جامع نیکی­ها در انسان واقع شود، چرا که صراط، جامع سبل است. اما صراط، بر اساس سنت جذبه است. عرفا معتقدند که مسیر سلوک، هم سلوک می خواهد و هم جذبه؛ اما در ابتدای سلوک، گاه سلوک مقدم می­شود(سالک مجذوب) و گاه نیز جذبه، مقدم می­گردد(مجذوب سالک).

بنابراین، اعتصام بحبل الله، اکتسابی است ولی رفتن در صراط، اکتسابی نیست بلکه جذبه است زیرا خدا می­فرماید:

وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِیَ إِلى‏ صِراطٍ مُسْتَقیم.[2] هرچند بنابر نگاه توحیدی، هر دو نیاز به توفیق الهی دارد.

نکته ششم:اعتصام، عاصم می­خواهد، زیرا فاعل «مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللَّهِ » انسان است. پس از باب توحید افعالی، عصمت ورزی از سوی انسان، محفوف بین دو عاصم است؛ توفیق عصمت­ورزی و هدایتی که نتیجه عصمت­ورزی انسان است. اصولا هیچ تحول و هیچ نیرویی نیست مگر از خدا.

نکته­های مربوط به معرفت دوم:

 

نکته اول:هر گناهی لذتی دارد و لذت هر گناهی یک تقاصّ، مکافات و کیفری در همین جهان خواهد داشت. تقاص آن در این جهان، با یک غم است. بسیاری از غم­ها در این دنیا، ناشی از لذّت گناهان است. پس هر گناهی، یک غم را به دنبال خواهد داشت. به عنوان مثال فرض کنید یک مرد به نامحرم نگاه حرام کند. ابری سیاه بالای سر او شکل می­گیرد. این مرد وارد خانه می­شود و این ابر سیاه ممکن است در روح و روان همسر او وارد شده، ذهن او را به هم ریخته و ذهنیات منفی در او پدید آید. این ذهنیات منفی، به صورت جملات منفی در آمده و او عصبانی می­شود بدون آنکه در ظاهر، علتی داشته باشد.

پس هر لذت خلافی، برای خودش مکافاتی دارد که بصورت سیکل­وار به انسان برمی­گردد؛ البته اگر آدم خوبی باشد، ممکن است این چرخه در همان 24 ساعت اول، رخ دهد و الا تمام این کیفرها مجتمع شده و در قیامت به یکباره بر انسان وارد خواهد شد.

بنابراین، نه تنها از گناه بلکه از لذت گناه نیز باید توبه کرد. توبه، می­تواند اثر گناه را بردارد و آن ابر سیاه را به ابر سفید تبدیل سازد. البته به صورت عینیّت نه به صورت علّیت؛ زیرا خواست خداوند در پذیرش توبه، شرط است.

نکته دوم:هر کسی هر گناهی که انجام می­دهد عمده لطمه ها و ضربه­ها را نیز از جنس همان گناه دریافت خواهد کرد.مثلا اگر کسی دچار زن­بارگی باشد، از همین جنس زن، لطمه می­خورد از مادرش، همسرش، خواهرش و یا زنان دیگر. و یا اگر دچار گناه پول باشد، دچار فقر، پرونده مالی و .. خواهد شد.پس:

تمام مکافات و لطمه های انسان از جنس نقاط ضعف اوست.

نکته سوم:توبه، گاهی از عمل است و گاه از حالت؛ یعنی از لذت و شادی گناه. به بیان دقیق­تر، توبه از عمل است اما عمل، دو نوع است: عمل جوارحی و عمل جوانحی.

فکر گناه هم یک عمل جوانحی و درونی است و البته، ریشه­ای و پایه­ای. پس مهم­ترین توبه نیز توبه از افکار پست و پلید است؛ زیرا:

ابتدا فکر بد می­آید.   به دنبال آن، حالت بدی در ما ایجاد می­شود؛ مانند خشم. آن حالت، تبدیل به عمل بدی مانند پرخاشگری می­گردد.

حاصل آنکه، انسانی به توبه نائل می­شود که گناه­شناس باشد. گناه­شناسی نیز مراتبی دارد که دو مرتبه آن، گفته شد و نکته­های مربوط به مرتبه سوم، در جلسه بعدی مطرح خواهد شد.

[1]. عنکبوت/ 69.

[2]. آل‏عمران/ 101.

 

مطالب مرتبط

ارسال پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.