زندگی معنوی : جلسه صد و یکم ( صوت و متن )

استاد: دکتر محمد تقی فعالی ( صوت و متن )

زندگی معنوی ـ جلسه صد و یکم
وَ إِنَّمَا یَسْتَقِیمُ اَلرُّجُوعُ إِلَیْهِ حَالاً بِثَلاَثِهِ أَشْیَاءَ بِالإِیاسِ مِنْ عَمَلِکَ وَ مُعَایِنِهِ اِضْطِرَارَکَ وَ شِیَمَ بَرَقِّ لُطْفُهُ بِکَ
باب چهارم از کتاب منازل السائرین باب انابه است. «انابه» سه درجه دارد: 1) اصلاحی (اصلاح عمل) 2) وفایی (بازگشت وفادارانه) 3) حالی (بازگشت به سوی حق از روی حال)
3) انابه حالی: انابه حالی زمانی محقق می‌شود که با سه چیز همراه باشد.
1) از اعمال خویش مایوس شوی
2) با تمام وجود اضطرار خود را بیابی
3) ابر پر بار لطف الهی نسبت به خودت را همیشه بر خودت حاکم بدانی
انواع انابه حالی: مراد از حال، صدق حال است. صدق به معنای کلی مطابقت چیزی با چیزی است و دو نوع دارد:
نوع اول: صدق کلامی: شایع ترین انواع صدق، صداقت در کلام است، که به معنای مطابقت گفتار است با واقعیت. دروازه ورود به انواع دیگر صداقت ها، صدق گفتاری است.
نوع دوم: صدق قول و عمل: نوع دیگری صدق است. اگر انسان متعهد باشد آنچه را که عمل کرده بگوید، این صدق است. نفاق هر گونه که باشد، بی‌صداقتی است.
یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ؛ اى کسانى که ایمان آورده‏ اید چرا چیزى مى‏ گویید که انجام نمى‏ دهید.(صف/2)
حضرت علی علیه السلام فرمود:
سوگند به خدا، شما را بر اطاعتی ترغیب نکردم، مگر آنکه در انجام آن بر شما پیشی گرفتم، و شما را از معصیتی نهی نکردم، مگر آنکه پیش از شما از آن اجتناب کردم.(خطبه 175)
نوع سوم: صدق حال: مطابقت قول با مقتضای حال (مطابقت گفتار با حسّ و حال درونی) آنچه را که می‌گویید حس آن را هم داشته باشید.
نشانه‌های انابه حالی: در انابه حالی نیز مطابقت چیزی با چیزی اتفاق می‌افتد. ]این سه را با تمام وجود در درون خود ببیند[.
1) یأس از عمل خود: اگر با تمام احساس از عمل خوب خود مأیوس شد این احساس، اولین نشانه انابه حالی است.
نکته اول: جایگاه عمل در دین (آیات، احادیث، سیره و ادعیه): از نظر خدا تنها چیزی که از انسان پذیرفته است و اصالت دارد عمل است. قرآن، اصاله العمل است. قرآن و اسلام، دین و مکتب عمل است و هیچ چیز دیگری از انسان پذیرفته نیست. آنچه انسان می-گوید یا به لحاظ درونی احساس می کند، یا تخیل یا آرزو می کند. مهم نیست، مهم عمل است؛ البته تمام این چهار مورد ( حرف، تخیل، آرزو و احساس) در حقیقت، عمل (فعل ارادی) هستند و مصداقی از اعمال انسانها هستند، بنابراین هر آنچه درون یا بیرون انسان اختیاراً از او صادر می شود، عمل اوست. به تعبیری اعمال انسان یا جوارحی است یا جوانحی.
حاصل آنکه آنچه از انسان مقبول است تنها افعال بیرونی و درونی اوست. تمام احکامی که در باب افعال در قرآن آمده شامل افعال درونی هم می‌شود. عمل احکامی دارد از جمله مهم ترین و شایع ترین آنها، بقاء و نامیرایی عمل است. (ابدی و بی‌پایان بودن) حکم دوم عمل این است که عمل هم مثل هر آنچه در جهان هستی است، ظاهر و باطن دارد.
مادر فضائل، ایمان است. ام المفاسد نفاق است ایمان در قرآن همیشه با عمل صالح همراه است.
نکته دوم: قرآن به دو گونه بر عمل تأکید می کند.
گونه نخست: توصیه به عمل صالح
گونه دوم: بیان مصادیق عمل: تمام اوامر و نواهی قرآن ناظر به اعمال صالح و طالع است.
نکته سوم: عمل دو گونه است:
• مادی: تمام کارهایی که انسانها در کل جهان انجام می دهند عمل مادی است؛ کارمندان، کارگران و… عموم مردم، تلاش و عمل را این نوع می دانند.
• معنوی: ایمان، توکّل و تمام مفاهیم ارزشی از منظر قرآن، تلاش معنوی اند.
نکته چهارم: انسان دو ساحت روح و جسم دارد. همه  چیز روح، اصالت دارد و همه چیز جسم، غیر اصیل اند.
کسی که می گوید روح اصالت دارد ولی در زندگی و سبک زندگی که پیش گرفته است، این اصالت بروز و ظهور ندارد، یک دروغگو و یک منافق است.
نکته پنجم: از قرآن آیه‌ای در باب عمل است که تبیین لازم دارد (جبر و اختیار)
وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ ؛ خداوند، خالق شما و عمل شماست. (صافات/96)
مسئله جبر و اختیار یکی از مباحث تاریخی است که به سده اول برمی گردد و تاکنون هم مطرح است.
تبیین بحث
مثال: زیاد می خواهد بایستد.
خدا نمی خواهد زید بایستد.
دیدگاه اول: تفویض (اگر بایستد): خواست خدا محق نشده ولی خواست زید (انسان) محقق شد (در باب افعال ارادی بشر، خداوند اراده خویش را به بشر واگذاشت (تفویض) ]معتزله[
• خداشناسی: این دیدگاه در باب خداشناسی کامل نیست؛ زیرا خداوند در باب افعال بشر فاقد اراده است. پس خداوند واجب الوجود نیست.
• انسان‌شناسی و معادشناسی: اگر انسان واجد اراده باشد درباره افعالش مسئولیتی داشته و در نتیجه حساب و کتابی دارد لذا بهشت و دوزخ و معاد وجود دارد.
دیدگاه دوم: جبر (اگر نایستد): مقدم داشتن خواست خدا (جبر ـ اشاعره)
• خداشناسی: خدا در همه موارد حتی افعال ارادی بشر دارای اراده است. خدا شناسی اینها کامل است و اشکالی ندارد.
• انسان شناسی: انسان در قبال عملی که فاقد اراده است طبعاً فاقد مسئولیت است پس حساب و کتابی هم ندارد و در نتیجه حشر و نشر و قیامت برایش معنایی ندارد. بهشت و دوزخ هم درست نیست.
دیدگاه سوم: لاجبر و لاتفویض، بل أمربین الأمرین: در مثال فوق، متعلق خواست زید و متعلق خواست خداوند، فعل بشر است و قطعاً توارد عاملین بر متعلق واحد محال است. اساساً این طرح مسئله اشتباه است. متعلق خواست خداوند، خواست بشر است و متعلق خواست بشر، فعل بشر است.
خواست خدا

خواست بشر

فعل بشر (خوب یا بد)
توحید افعالی یا اراده‌های طولی نام دیگر این دیدگاه است.
متعلق اراده خداوند، اراده بشر است نه افعال بشر. این یک سنّت بزرگ الهی در باب انسان است که انسانی آفریده است تا بتواند انتخاب‌گر باشد. داستان خیر و شر با انتخاب بشر محقق می شود.
در این نگاه:
1) خداشناسی: خداوندی خدا کامل است.
2) انسان‌شناسی: کامل است چرا که مسئولیت انسان و بهشت و دوزخ سر جای خودش است. بزرگترین افتخاری که خداوند به انسان داده، اختیار و آزادی اوست.
لوازم دیدگاه سوم:
1) خداشناسی درست است.
2) انسان‌شناسی درست است.
3) معادشناسی درست است.
• خدا خواست که انسانها بخواهند؛ به هر قیمتی (و لو این که انسانها بدی را انتخاب کنند.)
إِنَّا هَدَیْناهُ السَّبِیلَ إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً؛ ما راه را به او نشان دادیم، خواه شاکر باشد (و پذیرا گردد) یا ناسپاس!(انسان/3)
• خدا نخواست که انسانها خوب باشند؛ به هر قیمتی (ولو به جبر)
وَ لَوْ شاءَ لَهَداکُمْ أَجْمَعِین؛ و اگر [خدا] مى‌خواست مسلماً همه شما را هدایت مى‌کرد.(نحل/9)
این دو جمله یکی از مهم‌ترین مبانی تعلیم و تربیت دینی است. والدین، مربی و… دائماً به فکر اصلاح رفتار فرزندان هستند (اصلاح رفتار به صورت مستقیم ممنوع) تمرکز بر اصلاح رفتار غلط است بلکه فکر او باید اصلاح شود تا خودش انتخاب کند. خود خداوند برای خوب‌بودن بشر ذره‌ای زور نگفته است. امام حسین(علیه السلام) و نیز یزید صحنه انتخاب بشر در طول تاریخ بشر است.
لازمه نظام أحسن این است که همه انسانها، خوب را به اراده خود انتخاب کنند. جهان خدا، جهان انتخاب‌ها و آزادی‌های بی‌نهایت است اما زیبایی عالم این است که هر کس هر چه انتخاب کند مسئولیتش با خود اوست و بازگشت انتخابش بدون کم و کاست به خود اوست. این یکی از ابعاد نظام أحسن است.

مطالب مرتبط
ارسال پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.