شبکه های اجتماعی مجازی و سبک زندگی: مطالعه موردی جامعه مجازی ایرانیان (کلوب)

نگاهی به آمار مراجعه کنندگان شبکه‌های اجتماعی اینترنتی بیانگر آن است که روز به روز، تعداد مراجعه کنندگان به این شبکه‌ها در حال افزایش است. به طوری که تارنمای کلوب، رتبه ۵ را در آذرماه سال ۱۳۸۸ که موضوع پایان نامه در دانشگاه امام صادق (ع) به تصویب رسید، در بین کلیه پایگاه‌های اینترنتی ایرانی کسب کرده بود. همچنین در حالیکه رتبه فیس بوک در سایت الکسا به عنوان دومین سایت پرمخاطب جهان اعلام شده است، اما برخی آمار حکایت از آن دارد که فیس بوک در حقیقت رتبه اول را در میان کلیه پایگاه‌های اینترنتی جهانی دارا است(Ramachandran,۲۰۱۰). در چنین شرایطی و در حالیکه روز به روز بر تعداد مخاطبان شبکه‌های اجتماعی اینترنتی افزوده می‌شود، هر چند وقت یکبار شاهد ایجاد یک شبکه اجتماعی اینترنتی جدید هستیم که خود بیانگر میزان استقبال جوانان از پدیده جوامع مجازی است. ایجاد تارنمای گوگل پلاس توسط مدیران گوگل در زمانی که مراحل نهایی پژوهش شبکه‌های اجتماعی اینترنتی و سبک زندگی جوانان در حال تدوین بود، ضمن آنکه تاییدی است بر این مدعا، می‌تواند بیانگر این مطلب هم باشد که گوگل می‌خواهد جایگاه از دست رفته خود را در میان پایگاه‌های اینترنتی به دست آورده و مجددا رتبه ۱ را از آن خود کند. بنابراین توجه به رابطه عضویت در شبکه‌های اجتماعی اینترنتی و سبک زندگی جوانان امری ضروری می‌نماید. نتایج پژوهش مذکور بیانگر آن است که کاربران شبکه‌های اجتماعی اینترنتی میزان قابل توجهی از وقت خود را صرف این دسته از جوامع مجازی می‌کنند و تامین بسیاری از نیازها و علایق خود را در قالب فعالیت در شبکه‌های اجتماعی اینترنتی پیگیری می‌نمایند. به عبارت دیگر عضویت در شبکه های اجتماعی اینترنتی باعث افزایش ساعات استفاده از اینترنت و افزایش میزان حضور در شبکه های اجتماعی اینترنتی شده است. همچنین در خصوص رابطه عضویت در شبکه های اجتماعی اینترنتی با نمادهای فرهنگی سبک زندگی تلاش شد تا از دو شیوه این ارتباط مورد بررسی قرار گیرد: اول اینکه سعی شد تا با استفاده از پیمایش اینترنتی و ابزار پرسشنامه رابطه میان عضویت در شبکه های اجتماعی اینترنتی و نمادهای فرهنگی و اجتماعی سبک زندگی بررسی شود. دوم اینکه سعی شد با استفاده از تحلیل محتوای پیام‌های ارائه شده در گروه‌های کشوری مربوط به جوانان، ضمن بررسی مضامین محتوای منتشر شده در گروه‌های مذکور علایق و فعالیت‌های جوانان عضو مشخص گردد. در نهایت با اتمام مراحل پژوهش مشخص گردید میان عضویت در شبکه‌های اجتماعی اینترنتی و سبک زندگی جوانان ارتباطی از جنس تاثیر وجود دارد. هر چند دایره ی تاثیرات در خصوص شاخصه‌های مختلف با هم متفاوت است، اما اعضا نسبت به رابطه شاخصهای مشخص شده با عضویت در شبکه‌های اجتماعی اظهار رابطه‌ای معنادار داشتند و حتی در خصوص شاخصه‌هایی که اعضا معقتد بودند عضویت در شبکه‌های اجتماعی اینترنتی کمترین میزان اثرگذاری را بر شاخصه‌های مذکور داشته، حداقل بیش از یک سوم اعضا آنرا دارای تاثیراتی دانسته بودند. شاخصه‌های مذکور در چند دسته قابل تقسیم هستند: ۱. شاخصه‌های مرتبط با رابطه میان عضویت در شبکه‌های اجتماعی اینترنتی و تغییر جایگاه فعالیت‌های مختلف اجتماعی افراد: این شاخصه‌ها که شامل مواردی نظیر تاثیر عضویت در شبکه‌های اجتماعی اینترنتی بر میزان استفاده از اینترنت و حضور در جوامع مجازی، انجام ندادن برخی وظایف اجتماعی به دلیل عضویت در شبکه‌های اجتماعی اینترنتی و … بودند، بیشترین تاثیرات را از عضویت افراد در شبکه‌های اجتماعی اینترنتی پذیرفته‌اند. ۲. شاخصه‌های مرتبط با سبک زندگی مجازی افراد: در این شاخصه‌ها که شامل مواردی نظیر تاثیر عضویت در شبکه‌های اجتماعی اینترنتی بر شیوه طراحی پروفایل، نحوه انتشار تصاویر و سبک بیان افراد در شبکه‌های اجتماعی اینترنتی بودند، شاهد تاثیرات متفاوتی از مقادیر بالا تا مقادیر بسیار ناچیز بودیم. ۳. شاخصه‌های مرتبط با تغییر نمادهای فرهنگی و ارزشی در میان افراد: شاخصه‌های مذکور شامل تاثیر عضویت در شبکه‌های اجتماعی اینترنتی بر سبک پوشش، نوع بیان و محاورات افراد و از بین رفتن قبح ارتباط با جنس مخالف بودند که عمدتا شاهد حد متوسطی از رابطه میان عضویت در جوامع مجازی با شاخصه‌های مذکور بودیم. ۴. شاخصه‌های مرتبط با سبک ازدواج و دوستیابی: در خصوص شاخصه‌های مذکور شاهد بودیم که شبکه‌های اجتماعی اینترنتی توانسته‌اند تاثیرات متفاوتی اعم از رواج دوستی‌ها و ازدواج‌های اینترنتی داشته باشند که البته بیشترین تاثیر را در بخش دوستی با جنس مخالف شاهد هستیم و حتی ملاحظه شد که درصد نسبتا قابل توجهی از افراد بیان کرده‌اند که به دنبال یافتن شریکی از جنس مخالف فقط در فضای مجازی هستند. ۵. شاخصه‌های مرتبط با محتوای پیام‌های شخصی و جمعی: در این بخش محتوای پیام‌های شخصی و جمعی از دو طریق پرسشنامه و تحلیل محتوا مورد مطالعه قرار گرفت و ملاحظه شد که عمده پیام‌های شخصی مرتبط با موضوع دوستیابی هستند، در حالیکه عمده پیام‌های گروهی افراد ناظر به فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی می‌باشند. ۶. شاخصه‌های مرتبط با انگیزه‌های عضویت و کارکردهای کلوب برای افراد: در این بخش ابتدا مهمترین انگیزه‌های عضویت افراد در کلوب مورد مطالعه قرار گرفت و ملاحظه شد که عمده افراد معتقدند هستند به انگیزه‌های مد نظر خود از عضویت دست یافته‌اند. سپس اولویت‌های کاری افراد در استفاده از شبکه اجتماعی کلوب به ترتیب مشخص گردید که بیانگر جایگاه مهم شبکه‌های اجتماعی اینترنتی در ارضای نیازهای متنوع افراد بود. ۷. شاخصه‌های مرتبط با سنجش اعتماد به فضای مجازی: اعتماد به فضای مجازی برای انتشار عکس‌های شخصی، میزان اعتماد به اعضای شبکه‌های اینترنتی مذکور برای برقراری روابط جدی اجتماعی و عاطفی و برداشت افراد از هویت دیگران مواردی بودند که در این بخش مورد سوال قرار گرفته و مشخص شد هر چند هنوز موانعی در شبکه‌های اجتماعی اینترنتی برای اعتماد افراد به این جوامع وجود دارد، اما بر اساس پاسخ کاربران احتمال می‌رود روز به روز اعتماد افراد به جوامع مجازی بیشتر گردد. همچنین نتایج پژوهش مذکور حاکی از آن است که اولا تعداد زنان استفاده کننده از شبکه‌ اجتماعی بیش از مردان است، ثانیا غالب افرادی که از چنین شبکه‌هایی استفاده می‌کنند افراد جوان هستند و درصد اندکی از کاربران هم از سنین ۳۰ تا ۵۰ ساله هستند که به نظر می‌رسد افرادی که در این رده قرار دارند در سن کمتر از ۴۰ سال قرار می‌گیرند. ثالثا اکثر پاسخگویان دانشجو و یا کارمند بوده و اوج ساعات استفاده از شبکه مجازی ایرانیان هم در ساعات بین ۷ صبح تا ۱۲ ظهر (ساعات کاری)است. رابعا تحصیلات استفاده کنندگان غالبا لیسانس و فوق لیسانس بود و این امر نیز نشان از بالا بودن کیفیت احتمالی این شبکه دارد. از سوی دیگر اعتراضات اعضای خانواده به استفاده زیاد اعضای شبکه‌های اجتماعی از اینترنت هم قابل توجه است و این امر نیز نشان می‌دهد که افراد به نسبت زیادی سبک‌های رفتاری خود در خانواده را تغییر داده‌اند و به عوض در جمع بودن، ترجیح می‌دهند که در گوشه خلوت خود، وقت خود را در شبکه‌های اجتماعی مجازی سپری کنند. در مور سوال اول با این عنوان که انگیزه جوانان ایرانی از عضویت در شبکه‌های اجتماعی اینترنتی و به طور خاص سایت کلوب شامل چه مواردی است؟ نتایج قابل توجهی به دست آمد که نشان می‌داد مهمترین دلایل و اهداف کاربران از عضویت در فضای مجازی که تا حدود بسیار زیادی می‌تواند بر سبک‌های زندگی آنان تاثیر بگذارد عبارتند از: سرگرمی، کسب درآمد، مشارکت در بحث‌های گروهی برای زنان و مشارکت در بحث‌های گروهی، کسب اطلاعات جدید و کسب اخبار جدید برای مردان. بر خلاف تصور تبلیغات سیاسی و دینی، چندان در این شبکه‌ها- به نسبت سایر مقوله‌ها- مورد توجه نبوده است. به هر حال افراد به دلایل مختلفی در این شبکه‌ها عضو شده‌اند و در میان این اهداف هم در برخی مقوله‌ها تفاوت‌های معناداری میان دو جنس یافت شده است که حاکی از آن است که این مقوله‌ها به یک اندازه دو جنس را متاثر نمی‌سازد. همچنین این مقوله‌ها تا حد زیادی می‌تواند سبک زندگی افراد در فضای واقعی را تغییر دهد. نکته قابل توجه دیگر این است که تعداد زیادی از افراد اعلام کرده‌اند که به میزان بالایی تونسته‌اند به اهداف خود در کلوب دست پیدا کنند از این رو به نظر می‌رسد که مثلا برای یافتن سرگرمی، شبکه مجازی تا حد زیادی توانسته است سایر سرگرمی‌ها در فضای واقعی و از این رو سبک زندگی واقعی افراد در این رابطه را دگرگون سازد و در مورد سایر مولفه‌ها هم همین اتفاق رخ دهد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که به نظر پاسخ دهندگان هنوز هم افراد زیادی در این شبکه‌ها از عکس واقعی خود استفاده نمی‌کنند و این امر ممکن است به علت‌های مختلفی همچون عدم امنیت حریم خصوصی و یا خواست افراد برای ناشناخته ماندن باشد. هویت حقیقی افراد هنوز هم برای دوستیابی، حتی در فضای مجازی مهم است و همانطور که در بحث دو جهانی‌شدن‌ها بیان شد، هویت افراد و از این رو نوع ارتباط افراد با یکدیگر در این فضا به شدت متاثر از فضای واقعی است و از طرف دیگر بر آن هم تاثیر خواهد گذاشت. همچنین ملاحظه شد که درصد اندکی از افراد روابط ایجاد شده در شبکه‌های اجتماعی اینترنتی را کاملا مطمئن می‌دانند و به همین دلیل ترجیح می‌دهند افرادی را بپذیرند که از عکس واقعی خود استفاده کرده‌اند. اما افراد از عکس‌های متنوعی برای پروفایل خود استفاده کرده‌اند و این امر هم دلایل مختلفی داشته است که غالب آنها بیان کرده‌اند که این عکس بیان احساسات درونی آنان است. این مورد حتی می‌تواند در پژوهش‌هایی مربوط به بیان احساسات افراد از طریق طراحی پروفایل‌ها هم راهگشا باشد. در این میان درصد قابل توجهی از افراد (حدود ۴۵ درصد) هم اظهار داشته‌اند که از عکس واقعی خود استفاده کرده‌اند که این موضوع آینده‌ای روشن را برای افزایش میزان اعتماد در شبکه‌های اجتماعی اینترنتی به تصویر می‌کشد. اما از سوی دیگر به این امر توجه شده است که شبکه‌های اجتماعی مجازی در دو بعد سبک زندگی واقعی و مجازی چه تاثیراتی برجای می‌گذارد. برای سنجش تاثیر شبکه‌های اجتماعی مجازی بر سبک زندگی واقعی دو مقوله اصلی مد نظر قرار گرفت. اولی تاثیری است که این شبکه‌ها بر پوشش و نوع رفتار کلامی افراد بر جای می‌گذارند و دومی تاثیر این شبکه‌ها بر الگوها و سبک‌های همسرگزینی و ازدواج و نیز دوستیابی است.به طور کلی یافته‌ها حاکی از آن بود که این شبکه‌ها دارای تاثیراتی بر سبک پوشش و حتی انتخاب الفاظ افراد هستند. اما در مقوله دوم که سعی شده بود تاثیرگذاری شبکه‌های مجازی بر نحوه و سبک‌های همسرگزینی و دوستیابی مورد توجه قرار بگیرد، نتایج بسیار جالب توجه بود. پیشنهادات ازدواج و دوستی فراوانی در کلوب چه از سوی مردان و چه از سوی زنان رد و بدل می‌شود و نشان می‌دهد که این محیط حداقل ظرفیت بالایی در تغییر در چنین سبکی از زندگی دارد. با وجودی که اکثر کاربران هنوز هم چنین محیطی را مساعد آشنایی جهت ازدواج نمی‌دانند، اما تعداد قابل توجهی خود را در معرض چنین پدیده‌ایی می‌دانند و احتمال وقوع چنین چیزی برای خود را محتمل می‌دانند. به هر حال گرایش‌های متضادی نسبت به این امر وجود دارد که از یک سو هراس از ناشناخته بودن و بیگانه هراسی را نشان می‌دهد و از سوی دیگر نشان از محیط جدید و جذابی دارد که افراد می‌توانند با فراغ بال بیشتری به انتخاب بپردازند که این امر، چنین محیطی را مستعد سوء استفاده‌ها و جرائم فراوان می‌سازد که به جای خود قابل بررسی و پژوهش است. موضوع بعدی که در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفت تاثیری است که شبکه‌های مجازی بر سبک زندگی مجازی افراد می‌گذارند. در این رابطه سه گویه انتخاب شده که به نظر می‌رسید جامعه مجازی ایرانیان بر آن تاثیر بگذارد. این سه گویه عمدتا به این دلیل بود که در این شبکه اجتماعی مجازی چندان از امکانات رسانه‌ایی دیگر مانند انیمیشن، تصاوی متحرک، فیم و حتی صدا استفاده نمی‌شود و تاثیرات تنها محدود به همین سه بعد باقی می‌ماند که نتایج نشان داد تنها طراحی پرفایل افراد است که به میزان بالایی بر سبک طراحی افراد کاربر تاثیر می‌گذارد و دو گویه دیگر دارای حدی از تاثیرگذاری هستند. موضوع مورد سنجش نوع پیام‌های مربوط به گفت و گوی آنلاین، یادداشت‌های دیگران و پیام‌های ارسال شده به صندوق پستی افراد بود. کاربران معتقد بودند که از میان پیام‌های مربوط به گفت و گوی آنلاین، دوستیابی، مباحث فرهنگی و هنری، تبادل آراء و افکار در خصوص مسائل اجتماعی و مباحث شغلی حجم عمده پیام‌ها را تشکیل می‌دهد. اما در گویه دوم که نوع یادداشت‌های دیگران مورد بررسی قرارگرفت، دوستیابی، تبادل آرا و افکار در خصوص مسائل اجتماعی، مباحث فرهنگی و هنری و مباحث عاشقانه به ترتیب دارای بیشترین فروانی بودند. درمورد پیام‌های ارسالی به صندوق پستی افراد هم پیام‌های مربوط به دوستیابی و عاشقانه در رتبه‌های اول قرار داشتند. موضوع بعدی که مورد توجه قرار گرفت، تحلیل محتوای پیام‌های موجود در چنین جوامعی بود که به این پرسش پاسخ می‌داد که فعالیت‌های اعضای شبکه اجتماعی کلوب در حوزه نوشتاری شامل چه نوع پیام‌هایی با چه مضامینی است؟ که در این رابطه سعی شد که پیام‌های رد و بدل شده در گروه‌های جوانان مورد ارزیابی قرار بگیرد که در این راستا پنج گروه جوان شناسایی و همه مطالب آنها تحلیل محتوا شدند. نتایج به دست آمده در این حوزه هم بسیار جالب توجه بود. اول اینکه به نظر می‌رسد هر گروه علایق و سلایق خاص خود را دارد و هر یک از این گروه‌ها در یک موضوع خاص بیشترین سهم را به خود اختصاص می‌دهند و این امر می‌تواند به دلیل این باشد که افراد با علایق و سلایق گوناگون یکدیگر را در این فضای مجازی پیدا می‌کنند که هم می‌تواند سبک زندگی قبلی آنان را تغییر دهد و هم آن را تثبیت کند. اما در بررسی و تحلیل محتوای پیام‌ها موضوعات اصلی که مورد بحث قرار گرفته بود، بیش از هر چیز بررسی مسائل و مشکلات جوانان، بازی و سرگرمی، و مباحث سیاسی بود و مسائل تجاری کمتر از همه مورد توجه بوده است که نشان می‌دهد چنین گروه‌هایی چندان برای مقاصد اقتصادی در نظر گرفته نشده‌اند. به هر حال نتایج به طور کلی نشان از ارتباط عضویت در شبکه‌های اجتماعی اینترنتی و سبک زندگی افراد خصوصا جوانان چه در جامعه بیرونی و چه در فضای سایبر دارد.