آسیب‌شناسی مداحی

اشعار بی‌محتوا، عبارات سخیف به ویژه هنگامی که با موسیقی‌های مبتذل پاپ و صادرات لس‌آنجلسی ترکیب می‌شوند و شعارهای آزار دهنده‌ای که متأسفانه به نام عزاداری توسط مداحان خوانده و در ابعاد گسترده‌تری از رسانه ملی پخش می‌شود، معجونی را پدید می‌آورند که به تنهایی می‌تواند تیشه به ریشه اندیشه و اعتقادات دینی نسلی بزند که از هر سو در معرض تهاجمات فرهنگی گوناگون است. بیش از ربع قرن از انقلاب اسلامی می‌گذرد و هنوز هیچ نهاد و سازمانی مسئولیت اداره و هدایت این جریان عظیم را به عهده نگرفته است. تعداد آثار موسیقایی ساخته شده درباره عاشورا از شمار انگشتان دست بیشتر نیست و در میان آنها هم نمی‌توان آثار شاخص و متقن و قابل‌دفاع چندانی پیدا کرد.
هنوز هم اشعار اندکی که درباره این رویداد عظیم سروده شده‌اند، در هیچ رسانه‌ای خوانده نمی‌شوند و اگر به مناسبتی خوانده شوند، چنان در میان هیاهوی آثار سخیف گم می‌شوند که راه به جایی نمی‌برند. سال‌ها از خلق قصیده محتشم کاشانی می‌گذرد و هنوز کسی توان و جرئت جایگزینی و یا دست کم هم‌نشینی غزل و قصیده‌ای، نه بهتر از آن که همسنگ با آن، را هم ندارد.
هنوز مداحان ما تحت آموزش صحیح قرار نگرفته‌اند که هر چیزی را و به هر شکلی نخوانند. هنوز از میان ضجه‌های مداحان، نغمه‌های ترانه‌های فلان خواننده قدیم و جدید به گوش می‌رسد و به نام عزاداری اباعبدالله (علیه السلام) مخاطب را به دنیایی می‌برد که مورد تنفر سیدالشهدا (علیه السلام) و هر انسان صاحب دردی است. هنوز در عزاداری‌ها شاهد حرکات و رفتارهایی هستیم که عزاداری اباعبدالله (علیه السلام) را تبدیل به یک کارناوال توهین‌آمیز می‌کند و در آنها نه تنها شعارهای اصلی عاشورا مورد غفلت قرار می‌گیرند، که به شکلی تلویحی و یا حتی صراحتاً شعارهای مد روز و اینترنتی و شادکننده دل دشمنان مطرح می‌شوند. از این رو ضروری است تا با آسیب‌شناسی مداحی امروز زمینه‌های آگاهی مخاطبان فراهم گردد. آگاهی از انواع این آسیب‌ها و تبعات منفی حاصل از آنها، حساسیتی را در مخاطب ایجاد می‌کند که سبب می‌شود تا خود شنوندگان در مواجهه با این آسیب‌ها حافظ فرهنگ دینی خود باشند و به جای دامن زدن به آنها، برخوردی معقول و مشروع داشته باشند. این آسیب‌ها ذیلاً در سه محور کلی فرم و قالب مداحی، محتوای مداحی، و شخصیت مداحان خلاصه شده‌اند.

یکم) آسیب‌شناسی مداحی امروز از منظر فرم و قالب

أ) توجه بیش از حد به قالب و ظاهر مداحی

محافل عزاداری معصومان، پیش از هر چیز، فرصتی است برای بازسازی احساسات عمیق و اصیل معنوی، فرا گیری سبک زندگی و اخلاقی صحیح، و الگو گرفتن از فضائل و سجایای اخلاقی امامان بزرگوار. از این رو شایسته است که به جای تأکید بیش از حد بر قالب و فرم اجرای نوحه‌ها و مراثی و نغمات در محتوای اشعار تأمل شود. بدون شک رشد و تعالی اخلاق حاضران در مجالس عزا هدفی است که در راستای زندگی مقاصد عالی اهل‌بیت (علیهم السلام) است و تنها در صورت حصول آن است که می‌توان به ثواب اخروی این‌گونه مجالس امیدوار بود.
اگرچه همواره باید تلاش شود که شکل و قالب برگزاری محافل عزاداری معصومین نیز در هنرمندانه‌‌‌ترین وضع ممکن صورت پذیرد، اما نکته اینجاست که توجه به محتوا نباید تحت‌الشعاع پرداختن بیش از حد به زرق و برق قالب و فرم گردد. امروزه توجه به امور حاشیه‌ای در مراسم عزاداری (مثل توجه به فرم و صورت) در مقایسه با گذشته، که بیشتر به متن و محتوای نوحه‌ها توجه می‌شد، مداحی جدید را از مداحی سنتی متفاوت ساخته است و این امر ضرورت بازگشت به عزاداری سنتی را، که از توصیه‌های امام خمینی (ره) بود، روشن می‌سازد.

ب) استفاده از سبک‌های مبتذل، تقلیدی و نامناسب

یکی از مشکلات جدی مداحی‌های جدید رواج بی‌حد و حصر آهنگ‌ها و سبک‌هایی است که هیچ هماهنگی، قرابت و نسبتی با فرهنگ اهل‌بیت (علیهم‌ السلام) و مجالس آنها ندارد. تا جایی که متأسفانه بعضی از آهنگ‌های مورد استفاده مداحان کپی از موسیقی‌های غربی است. آهنگ‌ها، جدای از اینکه دون‌ شأن حضرات اولیاء و مجالس آنان است، وقتی برای مخاطبی خوانده می‌شود و مخاطب این آهنگ را شنیده باشد تداعی ذهنی نامطلوبی خواهد داشت. نبى اکرم(ص) فرمود: «اقرأ و القرآن بالحان العرب و اصواتها و ایاکم و لحون اهل الفسق و اهل الکبائر؛ قرآن را با لحن عربى بخوانید و از لحن‌های اهل فسق و گناهان کبیره بپرهیزید» وقتی چنین دستوری در باب قرآن وارد شده است، می‌توان گفت حتماً در باب امامان معصوم نیز که قرآن ناطق‌اند و بزرگ‌داشت آنها بزرگداشت شأن اسلام و قرآن است، رعایت این امر ضرورت دارد.
در گذشته نواها و نغمات استفاده شده در تعزیه ایرانی آن‌قدر دارای غنای موسیقایی بود، که به نظر بعضی صاحب‌نظران موسیقی، نظیر ابوالحسن صبا، این نغمات ضامن حفظ موسیقی، ایرانی بوده است. همچنین از قول برخی اساتید موسیقی نظیر استاد موسی معروفی، نقل شده که بعضی بزرگان موسیقی ایران، از جمله ابوالحسن اقبال‌السلطان، برای یادگیری و درس‌آموزی در مجالس تعزیه حضور می‌یافته‌اند. جای تأسف است که امروزه برخی از مداحان با گرته‌برداری از خوانندگان لس‌آنجلسی و یا تقلید از سبک‌هایی نظیر متال، سعی در اجرای نوحه‌ها و مراثی خود در قالبی نامتناسب با فرهنگ ایرانی ـ اسلامی دارند.

دوم) آسیب‌شناسی مداحی امروز از منظر محتوا و مطالب

أ) خواندن روضه‌های دروغ و بی‌پایه

این معضل از قدیم همواره گریبان‌گیر بخشی از جامعه مداحان بوده و در حقیقت میدانی بزرگ برای آزمایش تقوای مداح به حساب می‌آید. انتخاب اینکه شما با یک کلمه دروغ، مجلسی را سرتاپا اشک و داد و فریاد کنید یا اینکه مقتلی را راست و مستند بخوانید و حتی اگر یک قطره اشک از چشم کسی نریزد، امتحانی است بسیار بزرگ. معمولاً آشنا نبودن مداح با تاریخ و مقاتل معتبر و مشهور باعث می‌شود که در خواندن روضه به ذکر وقایع مجعول و بی‌پایه پناه ببرد و بسیاری اوقات به بهانه «زبان حال» گفتن، چیزهایی بگوید که موجب وهن و کسرشأن حضرات ائمه(علیهم السلام) شود. این امر یکی از عوامل دامن‌زدن به تحریف زندگی امامان معصوم و همچنین خرافه‌گرایی در مجالس عزاداری است که در همین ویژه‌نامه، جداگانه و به تفصیل بیشتری به آنها پرداخته شده است.

ب) غلو

غلو و مبالغات جاهلانه آفتی است که مجالس عزاداری شیعیان را بسیار آزرده است. در سیره امامان معصوم (علیهم‌ السلام) با هیچ انحرافی مانند غلو برخورد نشده است. ائمه بزرگوار شیعه در مقابل هرگونه مبالغه و غلوی می‌ایستادند و تاریخ گواه است که در این مورد هرگز اهل تساهل و مداهنه نبودند. قرآن کریم می‌فرماید: «یا اهل الکتاب لا تغلوا فی دینکم ولا تقولوا علی الله الا الحق؛ ‌ای اهل کتاب، غلو در دین نکنید و بر خدا جز حق نگویید» و قل یا اهل الکتاب لا تغلوا فی دینکم؛ ‌ای اهل کتاب در دینتان غلو نکنید».
پیامبر(ص) نیز مبارزه با غلو را به عنوان یکی از برنامه‌های فرهنگی خود همواره در دستور کار قرار می‌دادند. از پیامبر اسلام وارد شده است که فرمود: «ایکم والغلو فی الدین فانما هلک من کان قبلکم بالغلو فی الدین؛ از غلو در دین بپرهیزید، گذشتگان شما با غلو در دین هلاک شدند‌». همچنین امامان ما نیز شدیدترین برخورد را با غُلات داشتند. امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید: «اللهم انی بریء من الغلاه کبرائه عیسی بن مریم من النصاری اللهم اخذلهم ابداً ولا تنتصر منهم احداً؛ خدایا من از غلات بیزارم همانند بیزاری حضرت عیسی از نصارا. خدایا آنها را تا همیشه خوار کن و هیچ کدام از آنها را یاری مکن». امام صادق(علیه السلام) نیز فرمود: «احذروا علی شبابکم الغلاه لا یفسدوهم فان الغلاه شر خلق الله یصغرون عظمه الله و یدعون الربوبیه لعبادالله و الله ان الغلاه اشر من الیهود النصاری و المجوس و الذین اشرکوا؛ بترسید از اینکه غلوکنندگان جوانان شما را فاسد کنند. غلات بدترین بندگان خدا هستند که عظمت خداوند را تحقیر می‌کنند و ادعای خدایی برای بندگان خدا دارند. به خدا قسم غلات بدتر از یهود و نصارا و مجوس و مشرکان هستند». در همین زمینه از امام رضا(علیه السلام) نیز روایت شده که فرمود: «لعن الله الغلاه… لا تقاعدوا هم ولا تصادقوا هم و ابرأء منهم بریء الله منهم؛ خدا غلات را لعنت کند… هم‌نشین اینها نشوید طرح دوستی با آنها نریزید، همان‌گونه که خداوند از آنها برائت جسته، شما هم برائت بجویید».
با وجود این موضع‌گیری روشن از سوی قرآن، پیامبر و امامان (علیهم السلام) در مورد غلو متأسفانه این رذیله اخلاقی و اعتقادی در کلمات و اشعار برخی از مداحان وجود دارد و دستاویزی برای بدگویی دشمنان در حق شیعه گردیده است. برای نمونه می‌توان تنها به ذکر چند مورد زیر اکتفا کرد:
ـ من دیوانه شدم زنجیر کو / من حسین اللهی ام تکفیر کو
ـ امشب از عشق تو مست مستم من / هرچه بادا باد، علی پرستم من
ـ صفا و مروه دیده‌ام، دور حرم دویده‌ام / هیچ کجا برای من، کرب و بلا نمی‌شود
ـ خونی که ز سر و سینه عزاداران امام حسین بچکد، از آب پاک‌تر است.
ـ هر کس از اول محرم تا آخر صفر سیاه بر تن نکند شیعه نیست.
ـ لا اله الاّ زینب.
ـ علی بن ابی‌طالب زاده شده تا خدا تنها نماند.

ج) افراط در وصف سیمای ظاهری معصومین (علیهم السلام)

اهل‌بیت الگوی زندگی‌اند و نباید در مجالس وعظ و ذکر سخنانی گفت که الگو و سرمشق بودن آنان را تحت‌الشعاع خود قرار دهد. در برخی از موارد به قدری بر توصیف زیبایی چشم و ابرو و قد و بالای اهل‌بیت (علیه السلام) تأکید می‌شود که فضایل اخلاقی آنها در حاشیه قرار می‌گیرد. در سیره معصومین بزرگوار آنچه برای ما اهمیت دارد تبعیت از رویه اخلاقی و رفتار دینی و انسان‌ساز آنان است، نه تکیه بر جزئیات چهره و اندامی که تخیل گوینده آن را پر و بال می‌دهد.
اساساً استفاده بی‌رویه از واژه‌هایی چون چشم و ابرو و خط و خال و قد و بالا و… و خواندن اشعاری از این دست که «همچو مادرت زهرا، از همه خوشگل‌تری»، نقض غرض امامان معصوم است و اهداف اصلی آن بزرگواران را از مجاهدت‌های خویش پوشانده، توجه افراد را به مطالب حاشیه‌ای جلب می‌نماید. در حالی که هدف اهل‌بیت (علیهم السلام) اعتلای کلمه حق و مبارزه با بدعت‌ها و ظلم‌ها و ولایت طواغیت بر انسان‌ها در عرصه فکر و عمل است. بنگرید به نمونه‌هایی از این دست اشعار:
ـ همه هستیمو مدیون چشماتم می‌دونی
از همان روز ازل مست نگاتم می‌دونی
ـ کار چشماش دلبریه
قد و بالای قشنگش عجب محشریه
ـ سیاهه چشات جزیره دله
هر کس از نسل توئه چه خوشگله
ـ با این‌که من خوب می‌دونم آدمی بی‌اصل و نسبم
بده اجازه‌ای خدا عشقمو نقاشی کنم
خوب می‌شه قلب عاشقم یه طرح خوشگل می‌زنم
نقش یه مرد پهلوون طرح شمایل می‌زنم
به روی صفحه می‌کشم پیشانی بلندشو
ابروهای کمونی شو صورت آسمونی شو
تا که به چشماش می‌رسم، کشیدنش چه مشکله
آخه چشای یار من سیاهه، خیلی خوشگله
آیا اینها مناقب اهل‌بیت (علیهم السلام) است؟ آیا داشتن چشم‌های آن‌چنانی ارزش است یا فداکاری‌ها و از جان گذشتگی‌ها؟

د) استفاده از اشعار نامناسب

امروزه در هیئت‌ها بسیاری از چیزهایی که به‌ عنوان شعر، مخصوصاً در قالب نوحه و شور خوانده می‌‌شود، حتی فاقد وزن، ردیف و قافیه صحیح است. علاوه بر این محتوای این اشعار نیز غالباً تهی از معارف بلندی است که در زندگی اخلاقی و دینی ائمه (علیهم السلام) موجود بوده است. بسیاری از اشعار صرفاً برای برانگیختن احساسات ساخته شده‌اند. از این رو در بسیاری از این اشعار واژگان ذلت‌بار، خوارکننده و ترحم‌انگیزی در حق معصومان استفاده می‌شود که به هیچ روی با شخصیت بزرگ آنان تناسبی ندارد؛ تعابیری نظیر زینب مضطر، قاسم ناکام، زین‌العابدین بیمار و… . به طور قطع ذلت از ساحت مقدس اهل‌بیت(علیهم السلام) به دور است؛ چنان‌که قرآن کریم نیز به این امر اشاره دارد: «ولله العزة و لرسوله و للمؤمنین». به همین دلیل است که امام حسین (علیه السلام) حتی به بازماندگان خویش هم تأکید بر حفظ عزت دارد: «یا اختی انی اقسمت علیک فابرئ قسمی لا تشقی علی حبیبا ولا تخمشی علی وجهاً ولا تدعی علیّ بالویل و الثبور اذا انا هلکت؛ خواهرم تو را قسم می‌دهم که پس از من گریبان چاک مکن، سیلی بر صورت مزن، و بر من کلمات وای و نابودی را به کار مبر». از این رو سزاوار است تا به جای استفاده مکرر از واژگانی نظیر، بیچاره، تشنه لب، مظلوم، غریب، تنها، بی‌کس و… از کلماتی مانند شجاعت، شرف، ایثار، مردانگی، غیرت، ایستادگی، وفا، ادب، و سایر صفات و سجایای اخلاقی معصومان استفاده شود.

ه) نقل معارف اسلامی به شیوه‌های سست

مطرح کردن معارف اسلامى در قالب‌هایی نظیر دیدن خواب و… از دیگر آسیب‌هایی است که محتوای مطالب مداحان را تهدید می‌کند. روشن است اعتقادى که با خواب درست شود با خواب هم از بین مى‏رود. خواب و مکاشفه در اعتقادات شیعه، براى خود بیننده حجتی قطعی نیست، چه رسد به دیگران؛ در روایت حسنه ابراهیم بن‌هاشم وارد شده که امام صادق(علیه السلام) در جواب سائلى که از افسانه خواب ابى بن‌کعب‏ سؤال نموده فرمود: «ان دین الله اعز ان یرى فى النوم؛ دین خدا محکم‌تر از آن است که با خواب سنجیده شود».
اگرچه دیدن رؤیاهای صادقه مورد تأیید دین اسلام است، اما باید توجه داشت که به گفته بزرگان ما، نظیر شیخ انصاری، این امر در غایت ندرت است و جز برای معدودی از افراد حاصل نمی‌شود. بنابراین نباید با دامن زدن به این امر که راهی برای اثبات و نفی آن نیست، حربه‌ای به دست شیادان دهیم که از این رهگذر دروغ‌های خود را در مجالس عزاداری معصومان مطرح کنند.

و) تحقیر شأن انسانی شنوندگان و حاضران در مجلس

استفاده از اشعار نامناسب گاه تا بدان‌جا پیش می‌رود که به تحقیر حاضران در جلسه، که مجبور به تکرار یک بند از اشعار مورد استفاده مداح هستند، می‌انجامد. این در حالی است که در میراث اسلامی هیچ‌گاه اهل‌بیت (علیهم السلام) ذلت را براى پیروانشان نمى‏پسندند. در احادیث وارد شده است که: «لا ینبغى للمؤمن ان یذل نفسه؛ سزاوار نیست مؤمن خود را ذلیل ‏کند».
در این خصوص از مراجع عظام تقلید سؤال شده است که برخى مداحان شعرهاى نامناسبی مانند «من سگ کوی زینبم» خوانده، یا قلاده سگ به گردن انداخته و صداى سگ در مى‏آورند، وظیفه ما در برخورد با این افراد چیست؟
ج: مداحى و خواندن اشعار در مجالس اهل‌بیت(علیهم السلام) باید طورى باشد که موجب وهن شیعه نباشد و بهانه ‏به دست دشمنان شیعه ندهد. در مجالس اهل‌بیت(علیهم السلام) باید اشعارى خوانده شود که فضایل آن بزرگواران بیان شود و مصائب و مظلومیت آنها براى مردم گفته شود. ائمه از ما نخواسته‏اند که خود را به صورت حیوان در آوریم. آنچه از ما خواسته‏اند این است که مؤمن صالح باشیم و اخلاق ما اخلاقى باشد که از آن بزرگواران رسیده است.

ز) استفاده از گویش کوچه بازاری و لهجه اهل باطل

ظاهراً این به عنوان یک ارزش بین مداحان مطرح شده که مداح باید داش‌مشدی‌گری و لوطی‌گری را در حد اعلای آن رعایت کند. از مشخصات این نوع ادبیات استفاده از الفاظ سخیفی است که به هیچ‌وجه در شأن زبانی نیست که ذکر حضرات ائمه (علیهم ‌السلام) می‌گوید. حتی کلفت‌ کردن صدا نیز به تبعیت از همین فرهنگ و گویش در بین بسیاری از مداحان نوجوان و جوان باب شده است، حال آنکه این ادبیات هیچ‌گاه در بین بزرگان دینی ما و علمای سلف سابقه و رواج نداشته و همواره ادبیاتی توأم با ادب و وقار و طمأنینه بر منابر وعظ و مرثیه خوانی حاکم بوده است.

ح) طبقه‌بندی مستمعان

از رسوم بسیار ناپسند این روزگار در باب مداحی تبعیض و تقسیم‌‌‌بندی مستمعان به محرم و نامحرم و عمومی و خصوصی است. در بعضی مجالس عزاداری مشاهده می‌شود که مداح گفتن بعضی مطالب را به زمانی حواله می‌دهد که نامحرمی در مجلس نباشد و همه، به‌اصطلاح، اهل حال باشند. نتیجه عنوان کردن این امر در جمع عمومی آن است که مستمعان خود را نامحرم و بیگانه از بارگاه معنوی ائمه (علیهم السلام) دانسته، و از حضور دوباره در مجالس این‌چنین دلسرد می‌گردند. گفتنی است که حتی علما و عرفای بزرگ تاریخ اسلام نیز چنین جایگاه و شأنی برای خود قائل نبوده‌اند که در حضور جمع، حاضران محفل معنوی امام حسین و اهل‌بیت (علیهم السلام) را به محرم و نامحرم تقسیم‌بندی کنند.

ط) اظهارنظر پیرامون مسائلی که درباره آنها تخصص ندارند

از دیگر آسیب‌های جدی مجامع و محافل مذهبی این است که استقبال جوانان از مجالس مداحی باعث شده مداحان خود را در جایگاه وعظ و افتاء و دستگیری از خلق دیده، شئونی فراتر از خویش برای خود قائل باشند. بعضی از مداحان امروزی هم منبری‌اند، هم خطیب، هم کارشناس روایات و احادیث، هم مفسر قرآن و حدیث، هم استاد اخلاق و سیر و سلوک، هم مرجع تقلید، و هم کارشناس و تحلیگر مسائل سیاسی، اقتصادی، علمی و نظامی.

سوم) آسیب‌هایی که شخصیت مداحان را تهدید می‌کند

أ) برخورد کاسب‌کارانه با مجالس عزاداری

شکی نیست که عده‌ای در ایران و دیگر محیط‌های شیعی از حواشی مراسم عزاداری ارتزاق می‌کنند. این مسئله به خودی خود مذموم نیست؛ اما اگر ارتزاق از دستگاه حسینی تبدیل به پول‌زدگی و تعیین دستمزدهای گزاف بیانجامد، آنگاه مشمول حکم سوءاستفاده مالی از عقیده مردم می‌شود. در اصول کافی از امام باقر (علیه السلام) نقل شده است: «لا تاکل بنا الناس فیفقرک الله؛  به اسم ما مردم را چپاول نکن که خداوند فقر را بر تو مسلط می‌سازد». به گفته آن بزرگوار خداوند کسانی که دستگاه دین را به سفره نان و نام خود تبدیل کرده‌اند، لعنت کرده است. همچنین از معصومین وارد شده است: «یا اباالنعمان لا تستأکل بنا الناس فلا یزیدک الله بذلک الافقرا؛ از راه ما ارتزاق نکن که خداوند بر فقرت خواهد افزود».

ب) باندبازی، مرید‌بازی و نوچه‌پروری

شاید دلیل رواج این آفت این باشد که مداح به دلیل نداشتن هنر مجلس‌گردانی و ارتباط با انواع مخاطب، فقط در شرایطی خاص و با حضور عده‌ای خاص می‌تواند خوب بخواند و گرمی مجلس او وابسته به حضور همین اشخاص و شنوندگان حرفه‌ای است. برخی از مداحان حرفه‌ای تیمی چند ده نفره متشکل از گریه‌کن و سینه‌زن حرفه‌ای دارند که در تمام مجالس خود آنها را به همراه می‌برند تا در گوشه و کنار مجلس مستقر گردند و شور محفل عزا را زیاد کنند.

ج) وابستگی سیاسی و سیاست‌زدگی

گاهی مشاهده می‌شود که مداح با سواستفاده از مجلس عزاداری معصومان به تبلیغ یک جناح سیاسی و یا سیاستمدارانی خاص می‌پردازد. مجالس عزاداری نباید محلی برای تبلیغ جناح‌های سیاسی یا سیاستمداران باشد. قداست و معنویت برنامه‌های عاشورایی فراتر از دسته‌بندی‌های سیاسی است و هرگز نباید این محافل روحانی را به جلسات سیاسی تبدیل کرد.
در پایان به نتایج یک تحقیق جامعه‌شناختی در باب تفاوت‌های مداحان سنتی و مداحان امروزی اشاره می‌گردد. داود صفا و دکتر محمود نجاتی حسینی در تحقیقی که بر روی محتوای مجالس عزاداری صورت داده‌اند، توانستند تا با ارائه آمار، مقایسه‌ای میان مداحی‌های سنتی و مدرن انجام دهند. بخشی از نتایج این تحقیق در نمودار زیر قابل مشاهده است:

منابع
•    بابایی، رضا «آسیب‌شناسی مجالس عزاداری»، نشریه پیام، شماره ۸۶، محرم ۱۳۸۶.
•    صفا، داود، نجاتی حسینی، محمود، «تحلیل محتوای مداحی‌های مذهبی مردم پسند (مقایسه مداحی‌های سنتی و مدرن)» نشریه معرفت فرهنگی ـ اجتماعی، شماره ۸، پاییز ۱۳۹۰.
•    عبداللهی، محمد اسماعیل، «خرافه‌گرایی در عزاداری»، نشریه پژوهش‌های اجتماعی اسلامی،شماره ۹۰، مهر و آبان ۱۳۹۰.
•    فجری، محمد مهدی، «آسیب شناسی عزاداری»، نشریه مبلغان، شماره ۱۳۵، آذر و دی ۱۳۸۹.
•    نشریه یا لثارات الحسین (علیه السلام)، ۵/۱۱/۱۳۸۴، ص۶.
•    سخنرانی آیت الله احمد خاتمی در اجلاسیه مجلس خبرگان رهبری، با موضوع آفت زدایی از مراسم عزاداری، به نقل از پایگاه اطلاع رسانی رسا.

پایش سبک زندگی، سال اول، شماره ۴، آبان ۱۳۹۳، صفحات ۱۰۲-۱۰۹.