اصلاح سبک زندگی و راهکارهای مواجهه و پیشگیری از کودک آزاری
نویسنده: عبدالرضا آتشینصدف
راهکارها
راهکارهای مؤثر مواجهه و مقابله با کودکآزاری را میتوان در سطوح مختلفی مطرح نمود. این گسترهها عبارتاند از: راهکارهای پیشگیرانه (شامل پیشگیری)، راهکارهای ویژه خانواده و راهکارهای قانونی. در ادامه به ارائه نتایج حاصل از پژوهشهای انجامشده در این سه گستره پرداخته میشود.
۱) راهکارهای پیشگیرانه
راهکارهای پیشگیرانه در سه دسته کلی پیشگیری اولیه، ثانویه و ثالثیه بهصورت زیر قابل طرح هستند.
الف) پیشگیری اولیه
تمامی اقدامات و راهکارهایی که برای جمعیت عمومی یا نمونه ای از آن فراهم می شوند تا بروز کودکآزاری را کاهش دهند، زیرمجموعه پیشگیری اولیه از کودکآزاری هستند. راهکارهای زیر از این دسته هستند:
۱. افزایش آگاهی عموم از مفهوم کودکآزاری، انواع و الگوها و عواقب ناشی از آن، از طریق رسانه-های گروهی و وسایل ارتباطجمعی.
۲. اجرای برنامه های آموزشی برای تغییر برخی باورهای سنتی و نادرست که بهسلامت کودک لطمه میزنند؛ مانند تنبیه بدنی، روش های تربیتی مستبدانه و غیراصولی و…
۳. ارتقاء سطح آگاهی افراد درباره تعداد متناسب کودکان در خانواده و عوارض خانواده پرجمعیت.
۴. مبارزه با ازدیاد جمعیت خانواده ها و دسترسی به امکانات تنظیم خانواده برای همگان و آموزش در این زمینه.
۵. تبلیغات وسیع در سطح جامعه بهمنظور جلوگیری از بچه دار شدن والدین در سنین پایین و یا سنین خیلی بالا.
۶. برگزاری جلسات مشاوره برای زوجین جوان پیرامون خصوصیاتی که والدین نبایستی جهت رشد و پرورش فرزندانشان در آینده دارا باشند و آگاه ساختن آنان از نقش والدین، بدین منظور که درصورتیکه آمادگی پذیرش این نقش را دارند، اقدام به بچهدار شدن کنند.
۷. آموزش بهداشت و رعایت نکات ایمنی لازم در دوران بارداری به مادران و همچنین آگاه کردن پدران از وضعیت جنین و مادران در این دوره و جلوگیری از صدمات احتمالی به جنین.
۸. دسترسی آزاد به مراکز مراقبت بهداشتی و دریافت خدمات بهداشتی رایگان یا کمهزینه در طول دوره بارداری.
۹. تشویق به هم جواری مادر و نوزاد بعد از وضع حمل در مراکز تسهیلات زایمانی و ملاقاتهای مکرر و ممتد با نوزادان نارس که دور از مادر نگهداری می شوند بهمنظور افزایش پیوند و دلبستگی بین مادر و کودک.
۱۰. آموزش مهارت های اولیه ای چون مراقبت از کودک، تغذیه مناسب و توجه به نیازهای بهداشتی و روانی کودک به والدین بهویژه مادران و پدران جوان.
۱۱. برگزاری دوره های آموزشی برای والدین، با توجه به گروههای سنی مختلف کودکان که از فرایند رشد کودکان آگاه شده و انتظارات واقعبینانه و متناسب با سن کودک از وی داشته باشند. بر این اساس هدف پیشگیری از کودکآزاری منحصراً مبارزه با بدرفتاری نیست بلکه آگاهی از رشد و مهارت های کودک، احتمال بدرفتاری را هنگام مواجهه با مشکلات کمتر خواهد کرد.
۱۲. شناساندن نیازهای کودک اعم از روانی، جسمی، آموزشی و… به خانواده ها و هشدار مکرر به والدین بهمنظور جلوگیری از مورد غفلت واقعشدن این نیازهای کودک توسط آنها.
۱۳. آموزش به کودکان در مراکز آموزشی مثل مهدکودکها و مدارس در جهت شناسایی حقوق خود و توانایی دفاع از آنها و همچنین قدرت تشخیص و گزارش تضییع شدن این حقوق توسط دیگران.
۱۴. استفاده روزافزون از رسانه های گروهی همچون صداوسیما، جهت آموزش والدین در مورد خصوصیات ویژگی های عادی و غیرعادی کودکان و نحوه برخورد با آنها.
۱۵. برگزاری جلسات مشاوره برای جوانان در مورد ملاک های انتخاب همسر و کمک به انتخاب صحیح آنها بهمنظور جلوگیری از اختلافات زناشویی احتمالی در آینده و همچنین برگزاری جلسات مشاوره برای افرادی که قصد طلاق گرفتن دارند و آگاهسازی آن ها از عواقب طلاق و وضعیت کودکان در آن شرایط.
۱۶. آموزش مهارت های ویژه به پدران برای کمک به مادران و کاستن از بار مسئولیت کودک که بر دوش مادر است که گاهی زمینهساز آزار کودک می شود.
۱۷. تشویق والدین که به صحبتهای کودکانشان درباره مدرسه، دوستان، تجربیات و احساساتشان با دقت گوش و همراهی کنند.
۱۸. بهبود کیفیت مهدهای کودک و مراکز نگهداری کودکان و استفاده از نیروی آگاه و متخصص در این مکان ها بهمنظور به حداقل رساندن آزارهای وارده به کودک در این مراکز و یا مورد غفلت واقعشدن او.
۱۹. عدم پخش برنامه ها و تصویر خشونتآمیز در برنامه های تلویزیونی و مبارزه با فرهنگ خشونت در رسانه های جمعی.
۲۰. استفاده از شعائر اسلامی و فرمانها دینی در آموزش به خانواده بهمنظور اجتناب از آزار کودکان در این راستا باید به زبان ساده به والدین تفهیم شود که فرزند جزو مایملک انسان نبوده و نمی-توان بهطور دلخواه با او رفتار کرد و حق فرزندان بر گردن والدین روشن شود.
۲۱. تشکیل سازمانی مسئول باقدرت اجرایی کافی جهت حمایت از کودکان.
۲۲. تأسیس مراکز حمایتی دولتی برای رسیدگی به مسئله کودکآزاری و حمایت از کودکان آزاردیده بهطوریکه کودکان، خانوادهها و سایر افراد امکان دسترسی و تماس آسان با این مراکز را در موارد لازم داشته باشند.
۲۳. اقدامات وسیع اجتماعی در جهت مطلوبتر کردن وضعیت زندگی حاشیهنشینان و کنترل مهاجرت.
۲۴. کاهش بی سوادی و بالا بردن سطح سواد والدین.
۲۵. تلاش در جهت کاهش سطح فقر و کنترل تورم.
۲۶. تبلیغات وسیعتر علیه کودکآزاری در طبقات اجتماعی اقتصادی پایین و آموزش توانایی مقابله با استرسهای موجود.
۲۷. برنامه ریزی برای کاهش و پیشگیری از آسیب های اجتماعی بهویژه اعتیاد، با توجه به تأثیرات زیانبار آن بر زندگی فردی و اجتماعی.
۲۸. مبارزه جدی با تحمیل کارهای استثماری به کودکان و جلوگیری از اشتغال کودکان زیر ۱۵ سال.
۲۹. بالا بردن سطح آگاهی معلمان در مورد مفهوم کودک آزاری و نشانه های تشخصی آن از طریق درج مطالبی در زمینه کودکآزاری در کتب درسی مراکز تربیتمعلم، روزنامه ها و مجلات کثیرالانتشار و نیز مجلاتی که مربوط به اقشار فرهنگی است و همچنین برگزاری سمینارها. چراکه معلمان به علت تماس مداومشان با دانش آموزان در موقعیت منحصربهفردی جهت تشخیص و گزارش کودکآزاری و همچنین آموزش و ارائه تعلیمات صحیح به والدین و دانش آموزان قرار دارند.
۳۰. گنجاندن روشهای حل مسئله و اجتناب از خشونت در سیستم آموزشی مدارس تا کودکان از همین سنین رشد شیوه های مناسب مواجهه با موقعیت های استرس زا را بیاموزند.
۳۱. ایجاد تغییرات اساسی در نظام آموزشی بهمنظور جلوگیری از سوءاستفاده آموزشی از کودکان و به حداقل رساندن جریمه های سنگین و تکالیف درسی بیشتر از توان کودک.
۳۲. آگاهی دادن به والدین در خصوص رفتارهای پرخطر که ممکن است زمینهساز آزار جنسی کودکان توسط دیگران را فراهم کند. به موارد ذیل در زمره رفتارهای پیشگیرانه والدین اشاره شده است:
ـ پس از سنین سه یا چهار سالگی از استحمام با کودکان خودداری کنید.
ـ از خوابانیدن کودک در بستر والدین جلوگیری کنید.
ـ از دست زدن به اندامهای تناسلی کودکان خودداری کنید.
ـ مهارت در تصمیمگیری و جسارت «نه گفتن» را در کودک خود رشد دهید.
ـ به تغییرات ناگهانی در میزان و شیوه ارتباط کودکان با دیگران حساس باشید.
۳۳. تشویق والدین در جهت ایجاد رابطه ای گرم و صمیمی با کودکانشان و اینکه هیچگونه پنهانکاری بین آنها بهخصوص در مسائل جنسی وجود نداشته باشد. بهطوریکه بهراحتی بتوانند به کودکان آموزش دهند که در مقابل درخواست های نابجای دیگران و خواسته هایی که احتمال مورد خطر واقعشدن آنها را در پی دارد، جواب منفی بدهند.
ب) پیشگیری ثانوی
سطح دوم پیشگیری شامل شناسایی خانواده های پرخطر قبل از آزار دیدن کودک و جلوگیری از شیوع بیشتر کودکآزاری است. در این سطح می توان راهکارهای ذیل را مدنظر قرار داد:
۱. آموزش و آگاهی دادن به عموم و تمامی افراد جامعه در مورد نشانههای تشخیصی کودکآزاری و پیامدهای آن، با این هدف که شناسایی و گزارش کودکآزاری از طریق افرادی که با کودک ارتباط دارند تسهیل شود.
۲. استفاده از رویکردهای خودیاری و غیر تنبیهی در حوزه کودکآزاری بدین معنا که امکاناتی فراهم شود که خانوادههای در معرض خطر با رضایت و همکاری به تشکیل گروه های خودیاری بپردازند و در آن گروه نیازهای خود و کودکانشان را شناسایی کنند و از اقدامات پیشگیرانه این مراکز مثل آموزش و خدمات دیگر بهرهمند شوند.
۳. خانواده های در خطر باید شناسایی شوند و تحت برنامه های بازدید از منازل قرار گیرند که این کار بر عهده پرستاران بهداشت جامعه و مددکاران است. در این صورت اگر در این خانوادهها کودکآزاری رخ دهد سریعتر تشخیص داده شده و اقدامات پیشگیرانه بعدی صورت می گیرند.
۴. شناسایی کودکان مستعد آزار مثل کودکان عقبمانده و بیشفعال و ارائه آموزش های لازم به آنها و خانواده ایشان. علاوه بر آن، بایستی تحت بازبینی قرار بگیرند تا در صورت بروز سوءاستفاده و بدرفتاری از اقدامات حمایتی درمانی لازم برخوردار شوند.
۵. حمایت و مراقبت از کودکان عقبمانده ذهنی در برابر سوءاستفاده دیگران این کودکان باید مورد آموزش های ویژه برای محافظت از خودشان قرار گیرند و برخی از آنان نیز که قادر به یادگیری این رفتارها نیستند، باید توسط خانواده و یا مراکز سرپرستی از کودکان مورد حمایت واقع شوند.
۶. حمایت از کودکانی که دارای والدین معتاد هستند بهویژه زمانی که مادر دارای اعتیاد است.
۷. تحت حمایت قرار دادن کودکان افرادی که بیکار یا دارای شغل کمدرآمد مثل کارگری هستند.
۸. توجه خاص به کودکانی که متعلق به خانوادههای پرجمعیت هستند و بهدلیل کثرت جمعیت خانواده بسیاری از نیازهایشان مورد غفلت واقع میشوند و یا تحت آزار هستند.
۹. حمایت از کودکانی که والدینشان طلاق گرفتهاند و یا جدا از یکدیگر زندگی می کنند.
۱۰. شناسایی و درمان بیماران روانی در خانوادهها و حمایت ویژه از کودکانی که ارتباط نزدیک با این بیماران دارند.
۱۱. توجه خاص به بیماران افسرده، بهخصوص مادران دارای افسردگی شدید، از این نظر که احتمال بدرفتاری آنان با کودکانشان وجود دارد و در صورت وجود این امر باید اطرافیان در اداره کودک سهیم شوند.
۱۲. حمایت از کودکانی که والدینشان دارای بیماری های مزمن جسمی و یا معلولیت هستند و یا ازکارافتاده هستند.
۱۳. تلاش در جهت سامان بخشیدن به وضعیت کودکان خیابانی و جلوگیری از اعمال انواع آزارها نسبت به آنان.
۱۴. حمایت از کودکانی که در سنین پایین مجبور به کار یا محرومیت از تحصیل شده اند.
۱۵. آموزش و آگاهسازی والدینی که صاحب فرزندی می شوند که نیاز به مراقبتهای ویژه دارد. مثل کودکان نارس، عقبماندههای ذهنی، ناهنجاری های مادر زیادی و… باید در بدو امر ازنظر روانشناختی آمادگی پذیرش چنین کودکی را در والدین ایجاد کرد و ویژگیهای کودک را به آنان تذکر داد و مهارتهای تربیتی و مراقبت از کودک را آموزش داد. همچنین نیازهای کودک یادآوری شوند تا مورد غفلت والدین واقع نشوند.
۱۶. آموزش به والدینی که کودکان دشوار دارند، مثل کودکان بیشفعال یا کودکان دچار شبادراری، رفتارهای پرخاشگرانه، عادات غذایی بد و…، بهمنظور افزایش مهارت والدین در مدیریت چنین کودکانی و همچنین افزایش کنترل منطقی آنان و افزایش مهارت حل مسئله و قدرت تصمیمگیری در برابر مشکلات کودک.
۱۷. ارتقاء سطح آگاهی والدین از برخی اختلالات در کودکان که نیاز به درمان دارند؛ ولی والدین، آنان را ویژگی های نامناسبی در کودک می پندارند که باید مورد سرزنش و تأدیب قرار گیرند. مثل نقص توجه و بیش فعالی، تیک، بی اختیاری ادرار در سنین بالا، وسواس فکری یا عملی و… .
۱۸. تشویق به برقراری ارتباط با دیگران و گسترده کردن شبکه ارتباطی خانواده هایی که معاشرت اجتماعی محدود دارند؛ چراکه شبکه حمایتی گسترده و ارتباطات اجتماعی تاحدی استرس های وارده بر خانواده را تعدیل می کنند و از طرفی افراد در تعامل با دیگران نسبت به رفتارهای غلط خود بازخورد دریافت می کنند و رفتارهای جایگزین را می آموزند.
۱۹. آموزش به خانواده هایی که به نحوی با استرس های محیطی روبهرو هستند. در زمینه های آموزش فنهای حل مسئله، آموزش مهارت های اجتماعی و فنون زندگی، آموزش کنترل عصبانیت و پرخاشگری، آموزش چگونگی انطباق با یک مشکل پیشآمده، آموزش تبادل اطلاعات بین اعضای خانواده.
۲۰. آموزش پرستاران بهداشت مدارس در مورد کودکآزاری تا در بازدید از مدارس، نمونههای مشکوک به کودکآزاری بهخصوص غفلت های آموزشی را شناسایی کرده و معرفی کنند.
۲۱. بالا بردن سطح آگهی پرستاران بخش های ارتوپدی از شکستگی هایی که ممکن است بهدلیل آزار و حوادث غیر اتفاقی ایجادشده باشند؛ چراکه متعاقب آزار فیزیکی کودکان، امکان شکستگی در استخوان های کودک زیاد است.
۲۲. اطلاع کافی دادن به پرستاران بالینی از نظر مفهوم کودکآزاری و نشانه های تشخیصی آن تا در صورت برخورد به موارد سوء رفتار بتوانند آنها را شناسایی و معرفی کنند. بدین منظور، مدیران خدمات پرستاری باید با تشکیل ردههای بازآموزی و آموزش ضمن خدمت و برگزاری درس گروهیها، دانش و مهارت های پرستاران را در این زمینه افزایش دهند.
ج) پیشگیری ثالثیه
اقدامات سطح سوم پیشگیری در موقعیت هایی صورت می گیرند که کودکآزاری قبلاً در آنها رخداده است و تأکیدشان بر جلوگیری از وقوع مجدد و تعدیل آسیب ناشی از کودکآزاری است. اقداماتی که می توان در این سطح ارائه داد، شامل موارد ذیل هستند:
۱. ارزیابی و حمایت سایر کودکان خانواده درصورتیکه کودکآزاری نسبت به یک کودک گزارششده باشد.
۲. بستری کودکآزار دیده در بیمارستان درصورتیکه وضع جسمی یا روانی نامطلوبی دارد؛ چراکه این امر به شاغلان حرفه های بهداشتی، فرصت می دهد تا خانواده را از جنبه های روان شناسی مورد بررسی قرار داده و روش های انجام وظایف و روابط با یکدیگر و استرس های جاری زندگی در آن خانواده را مورد تحقیق قرار دهند.
۳. اقدامات قانونی در جهت جدا کردن کودک از محیطی که سلامت او را به خطر می اندازد؛ درصورتیکه والدین هیچگونه همکاری جهت اصلاح رفتار خود نداشته باشند.
۴. بررسی خانواده هایی که در آن سوء رفتار با کودک رخداده است ازنظر ساختار خانواده، روابط و تعامل و وجود تعارضات میان اعضاء و برگزاری دوره های خانوادهدرمانی برای آن ها بهمنظور ایجاد شفافیت نقش ها و مرزهای بین افراد در خانواده و کاهش تعارضات آنها.
۵. برقراری سیستم گزارشدهی اجباری کودکآزاری برای پزشکان، پرستاران، مددکاران اجتماعی، آموزگاران و تمامی کسانی که به نحوی با کودک سروکار دارند و ممکن است با موارد مشکوک به کودکآزاری برخورد کنند.
۶. آموزش و تشویق والدین جهت همدردی و عدم سرزنش کودک و همچنین حمایت و اعتماد به کودک زمانی که مسئله سوءاستفاده جنسی توسط کودک گزارش می شود.
۷. پیشبینی و طراحی برنامه های حمایتی و سازنده برای کودکانی که مورد سوء رفتار جنسی قرارگرفتهاند بهخصوص اگر این آزارها بازور اعمالشده باشد. در چنین موقعیت هایی والدین و نزدیکان باید تشویق شوند که کودک را حمایت کنند، چون کودکانی که از منبعی حمایت دریافت می دارند عوارض کمتری نسبت به آزارها وارده نشان می دهند.
۸. درمان روانشناختی کودکان آزاردیده باهدف برقراری ارتباط سازنده و همدلانه با کودک و تقویت اعتمادبهنفس در آنان و تلاش در جهت از بین بردن مشکلات روانی، عاطفی، رفتاری و… که در اثر آزارها در کودک شکل گرفته اند.
۹. تقویت ادراک خود در کودکان و نوجوانان آزاردیده. در این راستا، میتوان به این موارد در پیشگیری اشاره کرد:
ـ نوجوانان آزاردیده در کسب هویت دچار مشکل هستند که نیاز است درمانگران با توجه به این موضوع در جهت کمک به کسب هویت مشخص این نوجوانان اقدام کنند.
ـ نوجوانان آزاردیده احساس کنترل بر موقعیت خودشان را ندارند که به نظر می رسد نیاز است درمانگران به نوجوانان آزاردیده در جلسات درمانی کمک کنند تا احساس کنترل در آنان بهوجود آید و کارآیی آنان افزایش یابد.
ـ نوجوانان آزاردیده احساس می کنند از حقوق خود محروم شده اند و نیاز دارند که درمانگر به آنان در کسب حق انتخاب و تصمیمگیری کمک کند.
ـ ازآنجاکه محتوای خودِ مفعولی این نوجوانان آسیبدیده است؛ درمانگران باید به علائم افسردگی، افکار خودکشی و فرار از خانه این نوجوانان توجه کنند و اقدامات لازم را بهعمل آورند.
ـ این نوجوانان نیاز به درک شدن و توجه دارند؛ بنابراین درمانگر باید این نیاز نوجوانان را در نظر بگیرد؛ اما هوشیار باشد که این احتمال وجود دارد که نوجوان آزاردیده، درمانگر را بهجای والدی که نیازهای او را برآورده نکرده است، جانشین کند و روند درمان را با مشکل روبهرو سازد.
۱۰. تلاش در جهت درمان فرد آزارگر، درصورتیکه علت اعمال آزارها نسبت به کودکان، وجود برخی مشکلات روان شناختی باشد. مثل عقده ای که در اثر آزار دیدن در کودکی شکلگرفته و یا مشکل در کنترل خشم، عزتنفس پایین، اضطراب و… .
۲) راهکارهای ویژه خانواده
پیش از هر چیز باید توجه داشت که زمانی که کودکی مورد سوءاستفاده و تهاجم جنسی قرار میگیرد، واکنشهای والدین و سایر اعضای خانواده میتواند نقش اساسی در حفاظت از کودک ایفا کند. خانواده نباید به شرایط حادثه نه بیتفاوت باشد و نه واکنشی تند و احساسی بروز دهد.
بیشتر کارشناسان در خصوص انتقاد یا سرزنش از کودکان مورد تجاوز و یا تهاجم قرارگرفته، هشدار میدهند. آنها بر این عقیدهاند که لازم است که کودک درک کند که او در این واقعه تقصیری ندارد و اشتباه و قصور ناشی از مهاجم است. همچنین کارشناس نان اعضاء خانواده را تشویق میکنند که به قلمرو خصوصی کودکشان احترام گذارند و او را در تصمیماتشان در خصوص بازگویی آنچه اتفاق افتاده، موردحمایت قرار دهند.
کودکانی که قربانی تجاوزند میباید مراقبتهای پزشکی مناسب را دریافت کنند و عوامل اجرای قانون نیز از این واقعه باید خبردار شوند. همچنین خانواده ممکن است مایل باشد که یک سازمان حفاظت از کودک یا دیگر سازمانهای خدمات اجتماعی را که با عوامل اجرای قانون همکاری کنند، از موضوع مطلع سازد، نیاز به مشاوره یا رواندرمانی کودک و کل اعضای خانواده باید مدنظر قرار گیرد. برای کمک یا گزارش واقعه آزار جنسی به کودک با مراکز مشاوره و یا سایر مبادی ذیربط تماس بگیرید.
از سوی دیگر والدینی که کودکشان مورد سوءاستفاده جنسی واقعشده اغلب به کمک یا حمایت تخصصی والدین دیگر احتیاج دارند تا بیاموزند که با این حادثه چگونه برخورد مناسب داشته باشند؟ بهعلاوه برای یادگیری اینکه چگونه کودکشان را موردحمایت قرار داده و به او کمک کنند، والدین ممکن است احتیاج پیدا کنند از همدیگر حمایت به عملآورند. والدین ممکن است خود را به خاطر اینکه نتوانستهاند از فرزندانشان خوب حفاظت کنند، مورد سرزنش قرار دهند و یا احساس کنند که والدین خوبی نیستند. گروههای یاریگر جامعه و یا مراکز اینترنتی ممکن است بتوانند به والدین کمک کنند تا با والدینی که شرایط مشابهی را پشت سر گذاشتهاند، ارتباط برقرار و از تجارب آنها استفاده کنند. مشاور فردی و گروهی (خانوادهدرمانی) نیز میتوانند مفید واقع شوند.
همچنین برای جلوگیری از آزار فرزندان توسط دیگران ضروری است تا خانوادهها و بهویژه والدین نسبت به موارد زیر توجه نمایند:
• گوش دادن به سخنان کودکان و توجه به خواستههایشان بهخصوص در این موارد که نمیخواهند بهجایی بروند یا با افراد خاصی باشند.
• تشویق ارتباط و روابط باز با فرزندان یا خواهران و برادران کوچکتر.
• آموختن این نکته به کودکان که آنها حق دارند به فردی که آنها را لمس مینماید و یا به شکل نامناسبی با آنها صحبت میکند، نه بگویند. مطمئن شوید که کودکانتان میدانند که هر لمس بدنی که ناخوشایند، ناراحتکننده و پرابهام است؛ امری نادرست است.
• نسبت به هر تغییری، حتی تغییرات کوچک، در رفتار و رویکرد کودکتان هوشیار باشید.
• زمانی که فردی توجه بیش از اندازهای را به کودکی در خانواده روا میدارد؛ و به او هدیه میدهد، به این امر توجه کنید.
• اگر کودک به شما اعتماد و اطمینان دارد، تلاش کنید تا رفتارتان با او آرام، غیر ستیزهجویانه و غیر انتقادی باشد.
• تمام پرستاران کودک و خدمتکاران را با وسواس زیاد انتخاب کنید. سوابق معرفیشدگان را در خانوادههایی که در آنها مشغول کار بودهاند، بررسی کنید. به شکلی ناگهانی و غیرمنتظره وارد خانه و اتاقها شده و ببینید در آنها چه میگذرد. در خصوص خدمتکاران از کودکان سؤال کنید و به پاسخها با دقت گوش فرا دهید.
• بر نحوه استفاده کودکتان از رایانه نظارت کنید و دقت کنید که فرزندتان با چه کسی ارتباط دارد.
• مهارتهای اساسی مرتبط با امنیت را با فرزندانتان در خانواده تمرین کنید و به شکلی باز راجع به آنها بحث کنید.
• مهم است که کودکان در خانواده بدانند که همواره میتوانند به کنار بزرگترها آمده و در خصوص هر موضوعی صحبت کنند. بسیاری از کودکان در خصوص مورد سوءاستفاده واقعشدن و تجاوز سکوت میکنند. آنها معمولاً توسط مهاجم تهدید و ترسانده میشوند و یا ممکن است تصور کنند کسی حرف آنها را باور نخواهد کرد و یا اینکه تااندازهای خودشان مورد سرزنش قرار خواهند گرفت.
• هر چه خطوط ارتباط در داخل خانوادهها بازتر باشد بیشتر احتمال دارد که یک کودک یا نوجوان مورد سوءاستفاده جنسی واقعشده لب به سخن گشوده و بگوید که چه اتفاقی افتاده است. زمانی که یکی از اعضاء خانواده از آزار و اذیت جنسی اطلاع یافت باید تلاش کند تا از تکرار آن جلوگیری به عمل آورد. هدف شراکت و اتحاد در خانه آن است تا به کودک یا خواهران و برادران در کوتاهترین زمان ممکن کمک کرد. مهم است که کودکان درک کنند که در صورت وقوع آزار جنسی فرد خاطی مرتکب اشتباه شده است و کودک قربانی نباید مورد سرزنش واقع شود.
توصیههایی به والدین
۱. همواره ارتباط کودکتان با هم سن و سالان را بهطور غیرمستقیم زیر نظر بگیرید.
۲. مطمئن شوید که این نظارت کودکتان را حساس نمیکند.
۳. این نکته را در نظر داشته باشید که برخی کودکان بهویژه مبتلایان به اختلال بیش فعالی، همراه با نقص در توجه و تمرکز و اختلال سلوک زودتر از کودکان دیگر وارد روابط جنسی میشوند یا تحت تعرض قرار میگیرند.
۴. حس اعتمادبهنفس را همواره در کودکتان تقویت کنید.
۵. برای او بهعنوان یک فرد جایگاه قائل شوید.
۶. نظرات او را مورد توجه قرار دهید.
۷. اگر کودکتان مبتلا به اختلال یادگیری و یا افت تحصیلی است حتماً پیگیر درمان او باشید و با روانشناس کودک باتجربه در میان بگذارید.
۸. درصورتیکه محیط اطراف محل سکونت قابلاطمینان نیست تا حد امکان محل را تغییر دهید.
۹. ترجیحاً کودک را با اطرافیان حتی دوست و آشنا تنها نگذارید.
۱۰. یادتان باشد نزدیکی شما و فرزندتان و گرمی و صمیمت از بسیاری از این آسیبها جلوگیری میکنند. شکی در این مطلب نیست.
۱۲. کودک خود را با افزایش سن با این مسائل و آسیبها آگاه کنید.
۱۳. از کودکتان بخواهید درصورتیکه کسی او را لمس نمود و یا از او درخواستی داشت حتماً شما را مطلع کند.
۱۴. بدانید پیشگیری بهتر از درمان است. این شعار شاید در این حیطه به نسبت تمام حیطههای دیگر بیشتر مطرح است؛ چراکه بعد از اتفاق جبران امکانپذیر نیست.
۱۵. به کودکتان بیاموزید هیچگاه از غریبهها خصوصاً هنگامیکه شما حضور ندارید هدیه یا خوراکی نگیرید.
۱۶. با افزایش سن و شروع نشانههای بلوغ حتماً آموزش را خودتان آغاز کنید.
۱۷. با آموزش دادن در حیطهی بلوغ به فرزندتان به صمیمیت بین خود بیفزایید.
۱۸. کودکآزاری در رابطه با هر دو جنس مطرح است و دختربچهها نیز مستثنا نیستند پس مراقبت کنید.
۳) راهکارهای قانونی
آنچه تاکنون گفته شد راهکارهای عمدتاً غیرحقوقی مبارزه و پیشگیری از کودکآزاری بود. مقتضی است اجرای موارد فوق تنها تحت لوای قانون میسر است. اساساً پیشگیری از کودکآزاری ابتدا از قانون شروع میشود. در حقیقت دستگاههای حقوقی و قانونی جامعه زمانی که بر اساس حمایت از کودک، تدوین یافته باشد، میتواند کلیه بخشهای جامعه را بر این اساس و بدین سمتوسو پیش ببرد. حمایتهای قانونی میتواند:
ـ مجوز ایجاد یک نهاد ملی حمایت از کودکان با اختیارات کافی در جهت مبارزه و پیشگیری از کودکآزاری باشد.
ـ بازنگری کامل در قانون موجود مجازات اسلامی در جهت دفاع از تمامیت جسمی و روحی کودک باشد.
ـ پیروی از یک سیاست منسجم و هماهنگ برای تعیین حدود سن کودک خصوصاً در زمینه اشتغالی و همینطور ازدواج که کودک را در معرض آزار دیدن و آزار دادن قرار میدهد.
ـ ایجاد حقوق برابر برای والدین، درزمینه حضانت و نگهداری کودک در زمان ازدواج و طلاق والدین به نفع و مصلحت کودک.
ـ روشن کردن حدود تأدیب در ماده ۱۱۷۹ قانون مدنی و نشانههای مهمل گذاشتن تربیت کودک در ماده ۱۱۷۸ بهعنوان گامی در جهت کاهش کودکآزاری.
ـ امکان عزل ولی قهری، در صورت اقدام وی به کودکآزاری و عدم رعایت مصلحت کودک.
ـ احیای ماده ۵ قانون ۱۱۷۳ قانون مدنی و بهره بردن از آن زمانی که والدین اقدام به کودکآزاری میکنند.
منابع
در نگارش این پرونده از منابع زیر استفاده شده است:
• امیر، جهانیان نجفآبادی، فرزند و تربیت جنسی، اصفهان: آشیانه برتر، کیاراد، یاقوت سپاهان، ۱۳۹۲.
• بهشتی، احمد، اسلام و حقوق کودکان، قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم)، ۱۳۹۳.
• پیمان پاک، فائزه؛ پور علمداری، پریسا؛ پاکدامن، شهلا، دیدگاه اسلام و پیشوایان دینی در مقابله با کودکآزاری و خشونت علیه کودکان، مجله: معرفت، اردیبهشت ۱۳۹۴، شماره ۲۰۹، ص۱۳۱ تا ۱۴۶.
• پیوندی، غلامرضا، حقوق کودک، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۰.
• جوادى آملى، عبداللّه، مفاتیح الحیاة، قم، اسراء، ۱۳۹۲.
• حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، تـرجمه عـلى افراسیابى، چ ششم، تهران، اسلامیه، ۱۳۶۷.
• شادمان پور، فرشته، نیازهای کودک من (حقوق کودک) با دیباچه دکتر علیرضا حسنی، تهران، فرهیختگان دانشگاه، ۱۳۹۲.
• شعاع کاظمی، مهرانگیز، مهرآور مؤمنی جاوید، آسیبهای اجتماعی (نوپدید)، با تأکید بر تئوریهای زیربنایی و راهکارهای مقابلهای، تهران، آوای نور، ۱۳۹۳.
• شهلا، رضا، بررسی پدیده کودکآزاری، علل و عوامل، مجله: رشد آموزش مشاور مدرسه، پاییز ۱۳۹۰، شماره ۲۵، ص۵۶ تا ۶۲
• صفاری، علی؛ ایروانیان، امیر، نقش سیاستگذاریهای دولتی بر تشدید روند کودکآزاری، تحقیقات حقوقی بهار و تابستان ۱۳۸۸ – شماره ۴۹، ص۲۳۹ تا ۲۸۰.
• طـبرسى، فضل بن حسن، مکارم الاخـلاق، تـرجمه محمدحسین رحیمیان، قم، شریعت، ۱۳۸۶.
• عابدینى، کاظم، مجموعه کبیر (از خاتمالانبیا صلیالله عـلیه و آله تـا خاتمالاوصیا علیهالسلام)، چ دوازدهـم، قـم، نـداى دوست، ۱۳۹۱.
• علیزاده، حمید، کـودکآزاری و راهبردهای مشاوره برای کودکان با ناتوانی، مجله تعلیم و تربیت استثنائی، مرداد و شهریور ۱۳۸۳، شماره ۳۲ و ۳۳، از ۷ تا ۱۱.
• فلسفى، مـحمدتقى، الحـدیث، تهران، دفتر نشر فـرهنگ اسـلامى، ۱۳۶۸.
• کارگری، نوروز، آزار کودکان؛ علل و پیامدها (با تأکید بر آزار خانوادگی)، مجله: حقوق اسلامی، بهار ۱۳۸۶، شماره ۱۲، ص۱۲۱ تا ۱۵۲.
• کودکآزاری رنجنامهای برای تمام فصول قسمت اول، مجله اصلاح و تربیت، آبان ۱۳۸۷، شماره ۷۹، از ص۴۶ تا ۵۱
• کودکآزاری و بیتوجهی به کودکان، مجله اصلاح و تربیت، تیر ۱۳۸۱، شماره ۴، ص۳۳ تا ۳۴.
• کیتلسون، مارک ج.، حقایقی درباره تجاوز جنسی، مترجم ساسان ودیعه، تهران، بهمن برنا، ۱۳۹۱.
• محمد، زاهدیاصل، آسیبهای اجتماعی از منظر مددکاری اجتماعی، تهران، دانشگاه علامه طباطبایی، ۱۳۹۴.
• مـحمدى ریشهری، محمد، میزان الحکمة، قم، دفـتر تـبلیغات اسـلامى، ۱۳۶۲.
• مدنی، سعید، خشونت علیه کودکان در ایران، تهران، آشیان، ۱۳۸۹.
• نورى، حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسه آلالبیت لإحیاء الثرات، ۱۴۰۸ق.
• وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و یونیسف ایران، کودکآزاری چیست؟ مجله پیوند، تابستان ۱۳۸۸، شماره ۳۵۷ و ۳۵۸ و ۳۵۹.
پایش سبک زندگی، سال چهارم، شماره ۱۹، خرداد ۱۳۹۶، صفحات ۸۱-۸۸.
