تاریخچه اسباببازی در سبک زندگی ایرانیان
نویسنده: حمید فلاحتی
درباره اسباببازیهای کودکان ایرانی در دورههای پیش از اسلام آگاهی چندانی وجود ندارد. باستانشناسان در کاوشهایی که در شوش، گیلان و سیلک کاشان انجام دادهاند، مجسمههای ظریفی از انسان و چهارپایان و پرندگان یافتهاند که از سفال و چوب و سنگ ساخته شدهاند. تعدادی از این مجسمههای ظریف، میتوانند اسباببازی بوده باشند. بعضی از نویسندگان دورههای بعد از اسلام در نوشتههای خود به اسباببازیهای کودکان ایرانی اشارهای کردهاند. برای نمونه نویسنده کتاب دارابنامه، در کتاب خود نام بعضی از اسباببازیها، مانند دهل، بوق، گردونچه (گردونه کوچک) و اسب چوبی را آورده است. در کتابهای تاریخ و واژهنامههای قدیم نیز نام بعضی از اسباببازیهای سنتی و کهن ایرانی آمده است که از آن میان میتوان به فرفره، چالیک، (الک دولک)، جغجغه، اسب چوبی و عروسک اشاره کرد.
در میان آثار مکشوفه، اشیایی وجود دارند که به دلیل وجود تشابهاتی که بین اسباببازیهای کودکان امروزی با پیکرکهای حیوانات ساخته شده از سفال و فلز با چهار چرخ جهت حرکت که از هزاره اول پیش از میلاد بجا مانده، سبب میشود تا آنها را در میان وسایل بازی قرار دهیم.
چهارچرخههای دیروز
اینگونه پیکرکها یادآور اسباببازیهای امروزی مانند اتومبیلها و چهارچرخههایی هستند که کودکان با به حرکت درآوردن آنها تحرک بیشتری را تجربه میکردند. ساخت این وسایل متحرک از سفال و فلز، مثل همین پیکرک مفرغی که در مارلیک کشف شده، در سه هزار سال پیش (هزاره اول پیش از میلاد) در مناطق شمالی ایران رواج داشته است. نمونههایی از این نوع پیکرک در موزههای مصر و یونان در مجموعه وسایل مختص به کودکان به نمایش درآمده است.
جانوری از هزارهها
پیکرکهای حیوانی که به شکلهای مختلفی ساخته میشود. این پیکرکها گونههای مختلفی هستند که در زیستبوم منطقه وجود داشتهاند. شاید بهنوعی برای آشنایی و الفت بیشتر کودکان با محیططبیعی پیرامونشان ساخته میشده است؛ مانند این پیکرک مفرغی که در مارلیک گیلان کشف شده و قدمتش به سه هزار سال پیش (هزاره اول پیش از میلاد) برمیگردد.
موش سفالی
این پیکرک سفالین که به شکل موش است، در نیشابور کشف شده و متعلق به ۹۰۰سال پیش (سده پنجم هجری) است. ابعاد کوچک این پیکرک که فقط ۸/۵ در ۵/۷ سانتیمتر است، این احتمال را که بازیچه دست کودکان بوده بیشتر تقویت میکند. از آنجا که شناخت این حیوانات برای کودک و بازی با آنها، در شناخت کودک با موجودات محیط پیرامونش نقش اساسی بازی میکند، میتوان پذیرفت که شیوههای مختلف آشنایی کودکان با اینگونه جانوران از قدیم مورد توجه بوده است.
پیکرکهای کوچک
تعدادی از این پیکرک های کوچک در قبور و معابد که جنبه تقدسی داشته باشد، پیدا نشده اند؛ از این رو به نظر می رسد جنبه بازیچهای و استفاده روزمرهای این پیکرکهای مفرغی کوچک، بر جنبه آیینی و حتی تزیینیشان اولویت داشته است. این پیکرکهای حیوانی که قدمتشان به چهار هزار سال پیش (اوایل هزاره دوم پیش از میلاد) برمیگردد در لرستان کشف شدهاند.
نقش کودکی
سفالینههای منقوش به نقوش کودکانه این گمان را تقویت میکنند که این آثار برای جلبتوجه کودکان بوده و یا با نگاه و توجهی ویژه به کودکان ساخته و نقاشی میشدند. پنداری ظروف منقوش، نقش کودکان امروزی را تداعی میکنند. این تکه سفال منقوش در تل باکون فارس کشف شده و مربوط به هفت هزار سال پیش (هزاره پنجم پیش از میلاد) است.
مشق شب
از این لوحهها به تعداد زیادی در شوش بهدست آمده و احتمالا برای آموزش کودکان بوده است. لوحهای گلین با خط میخی سومری به قطر ۸/۳ سانتیمتر که متعلق به چهار هزار سال پیش (هزارة دوم پیشازمیلاد) است. امروزه برخی از مراکز آموزشی و فرهنگی جهان در آموزش خطوط باستان به نوآموزان از این روش استفاده میکنند.
نقشی برای سرگرمی
نقش انسانی در ابعاد بسیار کوچک (۴/۳ سانتیمتر) که در نهایت سادگی روی صفحهای سیمین حکاکی شده است. به حدس میتوان گفت که این پلاک سیمین متعلق به کودکی باشد که جز سرگرم کردن او کاربری دیگری نداشته است. از آنجایی که این اثر از قبور یا مکانی با کاربری آیینی بهدست نیامده، میتوان بازیچه بودن آن را قوی دانست. این پلاک سیمین که متعلق به ۲۶۰۰ تا ۲۷۰۰ سال پیش (۷۰۰ ـ ۶۰۰ پیش از میلاد) است در لرستان کشف شده است.
جغجغه باستانی
این نمونه احتمالا میتواند یک سرگرمی کودکانه باشد. شیئی سفالین (احتمالا جغجغه)، که نمونههای سفالی و فلزی زیادی از آن در شوش بهدست آمده و کاربری آن غیر از حدس بازیچه بودن آن مشخص نیست. این شیء با ۱۲ سانتیمتر بلندی، متعلق به چهار هزار تا سه هزار سال پیش (به اواخر هزاره دوم پیشازمیلاد و اوایل هزاره اول پیشازمیلاد) است.
بازی ایلامی
این شیء سفالین احتمالاً یک نمونه جغجغه است بهصورت پیکرکی حیوانی. شیئی بهبلندی ۵/۳ سانتیمتر که مربوط به دورة ایلامی (درحدودسه تا چهار هزار سال پیش) است و در شوش کشف شده است. این نمونه به همراه نمونههای زیاد دیگری که شکلهای حیوانی دارند شاید جلبتوجه بیشتری برای کودکان داشتهاند. شاید هم نمایانگر رفاه بیشتر خانواده و طبقه اجتماعی بالاتر کودک بوده است؛ چرا که نسبت به جغجغههای سادهتر، ارزش بیشتری از جهت تکنیک کار داشته است.
اسباببازی قیمتی
این نمونهی بسیار زیبا پیکرکی شیشهای متعلق به دوره ساسانی است که در شوش کشف شده و فقط ۷/۱ سانتیمتر است. اینگونه می توان حدس زد که احتمالا بازیچه کودکی بوده که در خانوادهای با درجه اجتماعی بالا پرورش یافته است؛ همانگونه که امروزه بازیچه کودکان در طبقات اجتماعی مختلف متفاوت و از ارزش هنری و اجتماعی مختلفی برخوردار است.
قمقمهکودک
قمقمههای سفالین در اندازههای مختلف و از مناطق بسیار زیادی در ایران بهدست آمدهاند؛ مثل این قمقمه سفالین ۱۲سانتیمتری که قدمت آن به چهارهزار سال پیش (هزاره دوم پیش از میلاد) برمیگردد و در کرمانشاه کشفشده است. این قمقمه را از این جهت مورد استفاده کودکان دانستهاند که اندازهاش بسیار کوچکتر از نمونه قمقمههای کشفشدهی بزرگ است.
تاریخچه ورود اسباببازیهای غربی به دوره ناصرالدین شاه برمیگردد. وی از سفرهای خود به اروپا سوغاتیهای مختلفی بههمراه آورد. عروسک نیز یکی از آنها بود. عروسکهایی که چهرههای ایدهآل غربی داشتند با چشمانی روشن و موهایی بلند و آرایشی مخصوص اروپاییها. به این ترتیب آنچه شاه قاجار از فرنگ آورده بود، به چیزی بیش از یک اسباببازی و الگویی برای زیبایی زنان ایرانی بدل شد.. عبارت «خوشگل مثل عروسک» بهطور عام به زیبایی و ظرافت چهره اشاره دارد، ولی بهطور خاص به شبیه بودن به ایدهآلهای زیبایی غربی مربوط میشود. این عبارت از آن زمان وارد فرهنگ عامه شده و امروز هم که باربی به بازار آمده، علاوه بر چهره به الگویی برای تناسب و زیبایی اندام هم بدل شده است. حتی این اواخر عروسکهایی به نام فَشن به بازار آمده که اندام ظریف اغراقشدهای دارد و مرحله زیبایی چهره و اندام را پشتِ سر گذاشته و خریدار باید پوشش و لباسهای مختلف و به قول معروف تیپ زدن را از این عروسک یاد بگیرد!
تولید صنعتی اسباببازی از حدود یک قرن قبل شروع شده و با بهبود وضع معیشت و اقتصاد جوامع رو به رشد گذاشته است. در واقع تولید انبوه اسباببازی بعد از جنگ جهانی دوم شروع شده است که به نظر میرسد راهی برای تسکین دلها و فراموش کردن زخم جنگ، از چهرة زندگی بوده است. اما با ورود به قرن ۲۰ و با توجه به تغییر همه جانبهای که در وجوه سبک زندگی و شغلی انسان حادث شد به صورت اتوماتیکوار عرصه ساخت عروسک به صورت حرفهایتر پیگیری شد و بیش از پیش در اختیار انتقال اندیشه بزرگسال به کودک درآمد.
تاریخچة بازیهای رایانهای نیز به دهة ۱۹۷۰ میلادی بر میگردد؛ امّا در مدّت کوتاهی پس از پیدایش، نه تنها تحوّل عمیق و اساسی در نظام تفریحات و سرگرمی کودکان به وجود آورد، بلکه در حال حاضر، گسترة بازیهای رایانهای بهعنوان یک وسیلة گذران اوقات فراغت، به عرصة بزرگسالان نیز کشیده شده است.
تاریخچه اسباببازی در جهان
۱) دهه ۱۹۵۰
اسکیت برد: اولین اسکیت برد در مغازهای ساحلی در یک شهر کالیفرنیا به سال ۱۹۵۸عرضه شد که ابعاد آن کوچکتر از نمونههای امروزی بود و چرخهای مخصوص اسکیت روی آن چسبیده بود. امروزه تعداد کسانی که در ایالات متحده از اسکیت بورد استفاده میکنند بیش از ۶ میلیون نفر است.
باربی: موفقترین دوره فروش این اسباببازیها که هیبتی انسانی دارند، سال ۱۹۹۲ بود. موهای این عروسک از فرق سر شروع شده و تا پنجه پا ادامه داشت. در آن سال بیش از ۱۰ میلیون از این عروسک فروخته شد. باربی هنوز یکهتاز عرصه عروسکهای مخصوص دختران است.
خمیر بازی: این اسباببازی ابتدا بهعنوان یک تمیزکننده غیررسمی کاغذ دیواری مورد استفاده قرار میگرفت. درسال ۱۹۵۶ طراحان این وسیله به فکر خلق مجسمهها و اسباببازیهای کوچکی افتادند که در اندازههای متوسط موجود بودند و در ابتدا در تمامی رنگها به جز سفید وجود داشتند.
۲) دهه ۱۹۶۰
اسپینوگراف: دنیس فیشر مهندس مکانیک ازکشور انگلستان این وسیله را طراحی کرد. این وسیله از تعدادی قطعات پلاستیکی به هم چسبیده، همراه با یک خودکار تشکیل میشد که استفادهگر را قادر به خلق و طراحی ماهرانهترین آثار هنری میساخت.
جی. آی. جو: شکستن این ایده که پسران با عروسکها بازی نمیکنند، باعث طراحی و ایجاد این اسباببازیها با ارتفاعی نزدیک به ۳۲ سانتیمتر شد. این مجموعه اولین اسباببازیهای متحرک جهانی مخصوص پسرها در سال ۱۹۶۹ بود. نسل جدید این عروسکها هم اکنون در کشورمان به فروش میرسند.
۳) دهه ۱۹۷۰
آتاری: این بازی در سال ۱۹۷۷ با ۱۹/۱ مگاهرتز پردازنده و ۱۲۸ بایت رم بهوجود آمد، از محبوبترین بازیهای آتاری میتوان به فاگر، پکمن و مهاجمان فضایی اشاره کرد. دهه شصتیها این بازی را به خوبی میشناسند.
مکعب روبیک: این بازی در سال ۱۹۷۴ توسط « ارنو روبیک» در یک سخنرانی در دپارتمان تحصیلی طراحی داخلی در شهر بوداپست معرفی شد. در این بازی فکری با تغییر دادن سطوح مختلف مکعب به جهات مختلف، آنها را طوری تنظیم میکنند که هر سطح دارای یک رنگ واحد شود. این اسباببازی نیز در چند سال اخیر در کشور ما رواج زیادی پیدا کرده است و برای نوجوانان ۱۰ سال به بالا جذاب است.
۴) دهه ۱۹۸۰
خرس عروسکی: که مشهورترین نام آن Teddy Bear است زمانی بهوجود آمد که تئودور روزولت یک خرس گریزلی را که در مقابلش رها کرده بودند تا آن را با تفنگ بزند رها کرد. سپس یک کارتونیست طرحی را بر اساس این کشید و طرح مذکور پایهای برای ساخت عروسکهای خرسی شد. از آن پس این خرس همدم کودکان شد و این دوستی به مردم کشورهای دیگر، مثل کشور ما، به ارث رسید.
سامانه سرگرمی نیتندو: این وسیله در آغاز توسط یک شرکت ژاپنی و در سال ۱۸۸۹ مورد استفاده قرار گرفت، در سال ۱۹۸۵ وارد بازار آمریکا شد و با بازیهای Super Mano Brothers , Duck Hunt به شهرت رسید. نسلی از دستگاههای بازی که در ایران به نام میکرو معروف شدند از محصولات نیتندو بودند.
ترنسفورمرها: این مبدلها با تغییراتی کوچک که در اتصال آنها صورت میگیرد میتوانند به ماشین، کامیون و یا اسلحه تبدیل شوند. یک فیلم کارتونی و یک کتاب در اوج گرفتن این اسباببازی و مشهور شدن آن تأثیر شایانی داشت.
پایش سبک زندگی، سال سوم، شماره ۱۵، مهر ۱۳۹۵، صفحات ۶۷-۷۲.
