راهکارها مواجهه و مقابله با هرزهنگاری
نویسنده: سیدیحیی مرتضوی
راهکارها
در مواجهه با آسیبهای ناشی از گرایش افراد به هرزهنگاری در سبک زندگی راهکارهای مختلفی ارائه شده است که بهصورت مختصر در سه حوزه راهکارهای دینی، راهکارهای خانوادگی و راهکارهای فردی قابل ارائه هستند. در ذیل به برخی از راهکارهای مرتبط با عرصههای یادشده اشاره میشود.
۱. راهکارهای دینی
از منظر سبک زندگی اسلامی، میتوان مواجههای جدی و مؤثر با این پدیده خطرآفرین داشت که در این راستا نقش احساسات و باورها و اصول ارزشی اسلام همچون تقوای حضور و گرایش به معنویت بیبدیل است.
الف) تقوای حضور
بهترین راهکار، جایگزینی مصونیت همراه با هدایت و مدیریت بهجای محدودیت است. در این روش باید پذیرفت که گسترش اینترنت در مراکز آموزشی، فرهنگی و اجتماعی، قدرتمندتر از آن است که به کنترل کامل افراد درآید؛ ولی با آموزشها و ایجاد مهارتهای لازم در مواجهه با آن، همراه با در نظر گرفتن محدودیتهای سنی و زمانی، میتوان گونهای نیروی تدافعی و کنترل درونی در فرد ایجاد کرد که در منابع دینی از آن به تقوا تعبیر میشود.
برای مثال در مقابله با سایتهای غیراخلاقی و مستهجن، آموزش نوجوانان و جوانان و نهادینهساختن عفاف و خویشتنداری جنسی تا رسیدن زمان مناسب برای ازدواج، از بسیاری ناهنجاریها در این زمینه پیشگیری میکند. قرآن کریم میفرماید:
« وَ لْیَسْتَعْفِفِ الَّذینَ لا یَجِدُونَ نِکاحاً حَتَّی یُغْنِیَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ الَّذینَ یَبْتَغُونَ الْکِتابَ مِمَّا مَلَکَتْ أَیْمانُکُمْ فَکاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فیهِمْ خَیْراً وَ آتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذی آتاکُمْ وَ لا تُکْرِهُوا فَتَیاتِکُمْ عَلَی الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ مَنْ یُکْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِکْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحیمٌ ؛ و آنان که وسیله نکاح نیابند باید عفتِ نفس پیشه کنند تا خدا آنها را به لطف و فضل خود بینیاز گرداند؛ و از بردگانتان آنان که تقاضای مکاتبه کنند [یعنی خواهند که خود را از مولا به مبلغی مشروط یا مطلق خریداری کنند] تقاضای آنان را اگر خیر و صلاحی در ایشان مشاهده کنید بپذیرید و [برای کمک به آزاد شدن آنان] از مال خدا که به شما اعطا فرموده [بهعنوان زکات و صدقات در وجه مال المکاتبه] به آنان بدهید و کنیزکان خود را که مایلاند به عفت، زنهار برای طمع مال دنیا جبراً به زنا وادار مکنید که هر کس آنان را اکراه به زنا کند خدا در حق آنان که مجبور بودند بسیار آمرزنده و مهربان است.»
و همچنین میفرماید:
وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللَّاتِی لَا یَرْجُونَ نِکَاحًا فَلَیْسَ عَلَیْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ یَضَعْنَ ثِیَابَهُنَّ غَیْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِینَةٍ وَأَنْ یَسْتَعْفِفْنَ خَیْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ ؛ و بر زنان ازکارافتادهای که [دیگر] امید زناشویی ندارند گناهی نیست که پوشش خود را کنار نهند [به شرطی که] زینتی را آشکار نکنند و عفت ورزیدن برای آنان بهتر است و خدا شنوای داناست.»
قرآن کریم تقوا را بزرگترین مایة امتیاز به شمار آورده است و آن را تنها سنجة ارزش انسانها برمیشمرد. تقوا حالت خویشتنداری، کنترل نفس و تسلط بر شهوتها در سبک زندگی است و در برابر، بیتقوایی و تسلیم شدن در برابر شهوات سرکش، مایة سقوط آدمی تا ژرفترین درههای تباهی است. حضرت علی۷ میفرماید:
«بدانید ای بندگان خدا! تقوا قلعهای است محکم و شکستناپذیر؛ اما فجور و گناه حصاری است سُست و بیدفاع که اهل آن را از آفات نجات نمیدهد و هرکس به آن پناهنده شود، در امان نیست. بدانید انسان تنها به وسیلة تقوا، از گزند گناه مصون میماند».
قرآن تقوا را نقطة مقابل فجور ذکر کرده، چنانکه میفرماید:
«فَأَلْهَمَهَا فَجُورَهَا وَ تَقْوَیهَا ؛ سپس فجور و تقوا (شر و خیرش) را به او الهام کرده است.»
تقوا یا نگهداری خویشتن، گاهی با دوری گزیدن و پرهیز میسر میشود که با اجرای آن گونهای مصونیت قرنطینهای تحقق خواهد یافت که در آن نگهداری افراد، تنها با قرار گرفتن در محدودهای جدا و دور از شرایط منفی میسر است؛ اما تقوا شکل دیگری نیز دارد که میتوان از آن به تقوای حضور در مقابل تقوای پرهیز یاد کرد. نظر به خصیصة عصر حاضر و ظهور ارتباطات در شکلی که به نحو روزافزون گستردهتر میشود، تقوای پرهیز در برخی قلمروها، اساساً ناممکن میشود. فضاهایی که بر ما تحمیل میشود و امکان پرهیز را پیشاپیش از ما میستاند؛ اما تقوای حضور میتواند بهعنوان مؤلفة اساسی در این عصر مورد توجه قرار گیرد. در تقوای پرهیز، مرز «صورت مکانی» دارد؛ اما در تقوای حضور مرز «شکل مکانتی» (جایگاهی، منزلتی) دارد؛ به عبارت دیگر، در مرز مکانی، افراد را بهصورت مکانی و جغرافیایی از شرایط منفی جدا میکنیم؛ اما در مرز مکانتی، افراد فاصلة مکانی نمیگیرند، بلکه در عین حضور در مکان، خود را در جایگاه و دارای منزلت و مکانتی فراتر از آن میبیند که اجازه دهند، وجود پاک و با ارزش آنان به بدیها آلوده شوند.
مفهوم تقوای حضور و مرز مکانتی را میتوان از آیه زیر برداشت کرد:
«یا أَیّهَا الذِینَ ءَامَنُواْ عَلَیکمْ أَنفُسَکمْ لَا یضُرّکم من ضَلّ إِذَا اهْتَدَیتُمْ… ؛ ای کسانی که ایمان آوردهاید! مراقب خود باشید، اگر شما هدایت یافتهاید، گمراهی کسانی که گمراه شدهاند، به شما زیانی نمیرساند… .»
فضای بحث در این آیه، حضور فرد در متن جریانهای فاسد و دشوار است نه قرنطینه و قرار گرفتن در صندوقچهای نفوذناپذیر؛ پس یکی از راهِحلها و شاید اصلیترین چارة کار از منظر قرآن کریم، ایجاد توانایی ایستادگی در خود، برابر موجها، جریانهای مخالف و حتی مهار کردن آنهاست.
ب) معنویتگرایی
یکی از خصایص مهم و شایع و شاید مهمترین خصیصة قرن حاضر، آشکار شدن نتایج پدیدهای است که از آن با نام انقلاب ارتباطات یاد کردهاند. هرچند این تحول یا انقلاب، مدتی است که آغاز شده است؛ اما قرن حاضر میدان ظهور پیامدهای آن است. وجه بارز چالشآفرین انقلاب ارتباطات، خصیصة ساختزدایی آن در سبک زندگی است. حاصل این ساختزدایی این است که مرزهای بین واقعیتها و نیز مفاهیمی که با هم تقابل داشتهاند، شکسته شده است. از جمله این ساختارهای واقعی و مفهومی متقابل که برای تربیت دینی و اخلاقی نیز اهمیت داشتهاند، میتوان از ساختارهای دور و نزدیک و ممنوع و مُجاز نام برد.
شکسته شدن مرزها و ساختهای تقابلی یادشده در حیطههای اخلاقی و دینی بسیار مهم است؛ زیرا تربیت دینی و اخلاقی، بهطور جدی با حدود و مرزها و بایدها و نبایدها سروکار دارد. قرآن کریم به این نکته اشاره میکند:
«یا أَیّهَا الذِینَ آمَنُواْ اصْبِرُواْ وَصَابِرُواْ وَرَابِطُواْ وَاتّقُواْ اللهَ لَعَلّکمْ تُفْلِحُونَ ؛ ای کسانی که ایمان آوردهاید! (در برابر مشکلات و هوسها)، استقامت کنید و در برابر دشمنان (نیز) پایدار باشید و از مرزهای خود مراقبت کنید و از خدا بپرهیزید، شاید رستگار شوید.»
امروزه دشمنان ما با ابزارهای رسانهای خود، بسیار میکوشند تا جامعة بشری را به انحراف بکشانند و با نقشههای شیطانی و گمراهکنندة خود مایة سست شدن ایمان مؤمنان شوند که این نکته در قرآن کریم بهصراحت ذکر شده است:
«وَدّ کثِیرٌ منْ أَهْلِ الْکتَابِ لَوْ یرُدّونَکم من بَعْدِ إِیمَانِکمْ کفّاراً حَسَدًا منْ عِندِ أَنفُسِهِم من بَعْدِ مَا تَبَیّنَ لَهُمُ الْحَقّ فَاعْفُواْ وَاصْفَحُواْ حتی یأْتِی اللهُ بِأَمْرِهِ إِنّ اللهَ عَلَی کلّ شَیءٍ قَدِیرٌ ؛ بسیاری از اهل کتاب از روی حسد -که در وجود آنان ریشه دوانده- آرزو میکردند شما را بعد از اسلام و ایمان، به حال کفر باز گردانند، با اینکه حق برای آنان کاملاً روشن شده است. شما آنان را عفو کنید و گذشت نمایید تا خداوند فرمان خود را بفرستد؛ خداوند بر هر چیزی تواناست.»
یاد خدا از اساسیترین اهرمهای بازدارنده از گناه است. یاد پرودگار، در کنترل انسان و جلوگیری از سرکشی غرایز حیوانی او و ریشهکن کردن گناهان، چنان نقش و اثری دارد که هیچ عامل دیگری با آن برابری نمیکند. ایمان به خدا آنچنان نیرویی در برابر گناه پدید میآورد که او را همچون سپری فولادین و نفوذناپذیر در برابر گناهان میکند:
«إِن الصّلَاةَ تَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاء وَالْمُنکرِ وَلَذِکرُ اللهِ أَکبَرُ وَاللهُ یعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ ؛ نماز (انسان را) از زشتیها و گناه بازمیدارد و یاد خدا بزرگتر است و خداوند میداند شما چه کارهایی انجام میدهید.»
نیز در آیة ۵۹ سورة مریم میفرماید:
«فَخَلَفَ مِن بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصّلَاةَ وَاتّبَعُوا الشهَوَاتِ فَسَوْفَ یلْقَوْنَ غَیّا ؛ اما پس از آنان، فرزندان ناشایستهای روی کار آمدند که نماز را تباه کردند و از شهوات پیروی نمودند؛ و بهزودی (مجازات) گمراهی خود را خواهند دید.»
آنچه دست شیطان را میبندد و کمر پیروانش را میشکند، معنویت است که میتواند بهعنوان راهکار قوی و اساسی برای مقابله با تهاجمها و دسیسههای شیطان، شناسانده شود.
۲. راهکارهای خانوادگی
برای پیشگیری از بروز آسیبهای پورنوگرافی، خانواده مؤثرترین نهاد در سبک زندگی محسوب میشود. خانواده اولین زیستبومی است که شخصیت فرد در آن شکل میگیرد و بهدلیل ارتباط مداوم عاطفی میان افراد آن، همواره میتواند بیشترین کارایی را در تربیت فرزندان داشته باشد. بر این اساس، لازم است والدین و نیز دیگر اعضای آن به پیشنهادهای زیر بیش از پیش توجه داشته باشند:
• والدین باید از راه مهرورزی، اعتماد فرزندان خود را جلب کنند؛ بهگونهای که فرزندان مسائل خصوصی خود را با آنان در میان بگذارند.
• تقویت مبانی ارزشی، اخلاقی و دینی فرزندان و ایجاد «خودکنترلی» در آنان. در محیط خلوتِ اینترنت چیزی به اندازة تقوای حضور، نمیتواند مایة پرهیز افراد بهویژه جوانان از گرایش به سایتها و مطالب نامناسب و مستهجن گردد. تقویت مبانی ارزشی، اخلاقی و دینی به معنای تقویت روحیة تقوا و پرهیزکاری در فرزندان است که این مهم از طریق نشر ارزشها و باورهای دینی و مذهبی و سوق دادن آنان به انجام مناسک و آیینها و شرکت در جلسات و مکانهای مذهبی همچون مسجد حاصل میشود. والدین، خود باید در این زمینه الگوی فرزندان باشند.
• والدین تا جایی که ممکن است باید با فعالیتهای اینترنتی و آنچه فرزندشان در این فضا میتوانند انجام دهند، آشنا شوند و راههای مقابله با استفادة نامناسب از آن را فرا بگیرند.
• والدین باید رایانه را در جایی از منزل قرار دهند که بتوانند فعالیتهای فرزندان را زیر چشم داشته باشند.
• والدین و فرزندانشان میتوانند دربارة شیوة استفاده از اینترنت در منزل بحث و تبادلنظر کنند و مقررات ویژهای قرار دهند. بهعنوان نمونه دربارة:
الف) شرایط لازم برای استفاده از اینترنت؛
ب) محدوده و مدت زمانی که فرزند میتواند از اینترنت استفاده کند؛
ج) وبسایتها و فعالیتهای مجاز و غیرمجاز در اینترنت؛
د) تعیین اطلاعاتی که میتوان و نیز اطلاعاتی که نباید آنها در اینترنت را به اشتراک گذاشت.
• والدین باید در صورت لزوم ،دیدگاه خود را دربارة موضوعات صریح جنسی و رفتارهای ناشایست تشریح کنند و دربارة مخرب بودن برخی از سایتها و نیز ضررهای جسمی و روانی خودارضایی برای فرزندانشان توضیح دهند.
• والدین باید به تفاوت میزان اعتماد به فرزندان خود، در فعالیتهای مجازی و واقعی پی ببرند و به آن توجه داشته باشند. جوانان ممکن است در فضای مجازی دست به کارهایی بزنند که در فضای فیزیکی جرأت ارتکاب آن را نداشته باشند.
• والدین باید به فرزندان خود هشدار دهند که کلمات عبور خود را کاملاً مخفی نگه دارند و حتی در اختیار نزدیکترین دوستان خود نیز قرار ندهند تا با استفاده از نشانی پست الکترونیکی آنان مطالب نامناسب برای دیگران ارسال نشود.
• باید به جوانان آموزش داد تا هیچیک از اطلاعات و عکسهای شخصی و خانوادگی خود را بهویژه در اتاقهای گفتگو در اختیار کسی قرار ندهند.
• مجموعة اطلاعاتی که فرزندان وارد رایانه میکنند، باید قابل ردیابی بوده، از مخفی کردن و پاک کردن آنها خودداری نمایند تا والدین در صورت ضرورت بتوانند آنها را بازیابی کنند و از این راه بر رفتارهای آنان اشراف داشته باشند.
• بهتر است والدین فهرستی از فعالیتهای جایگزین و مفید بیرون از فضای مجازی تهیه کرده، به فرزند خود ارائه دهند تا آنان بهتدریج اوقت فراغت خود را سپری کنند. این فعالیتها میتواند شامل دیدار با خویشاوندان و دوستان مناسب، مسافرت و گردشهای تفریحی و نیز مطالعه و شرکت در فعالیتهای آموزشی باشد.
همچنین از دیگر راهکارهایی که در این زمینه میتوان عنوان کرد، موارد ذیل است:
• آشنایی والدین با سایت¬های مفید وآموزشی برای معرفی به فرزندانشان؛
• بالابردن آگاهی والدین نسبت به خطرات و پیامدهای سوء اینترنت و آسیبپذیری نوجوانان در مقابل آن؛
• همراهی والدین با فرزندان در هنگام استفاده از اینترنت و راهنمایی به آنان؛
• استفاده از نرمافزارهای فیلترکننده برای جلوگیری از مشاهده محتویات نامناسب. چنین نرمافزارهایی همچنین میتوانند نشانی تمام سایتهایی که کودک به آنها سر زده را ثبت کنند تا والدین بعدها آنها را بررسی کنند.
• ایجاد فضایی مناسب برای تعاملات صمیمانه بین والدین و فرزندان.
۳. راهکارهای فردی
در برخی منابع انگلیسی نیز راهکارهایی عملی برای افرادی که به هرزهنگاری گرایش یا اعتیاد دارند بهصورت زیر ارائه شده است:
* تشخیص دهید که پورنوگرافی بهخاطر تاثیرات هورمونی که دارد از عادتهای بد دیگر اعتیادآورتر است و در نتیجه فقط زمانی که خودتان واقعاً بخواهید میتوانید آن را کنار بگذارید.
* منابعی که از آن پورنوگرافی دریافت میکنید را شناسایی کنید. آیا این منبع اینترنت است؟ یا یک مجموعه فیلم؟ بین خودتان و آن منابع فاصله بیندازید؛ مثلاً: کامپیوترتان را در یک اتاق عمومی در خانه قرار دهید نه در اتاق خواب شخصیتان. همچنین میتوانید این وبسایتها را در ویندوز کامپیوترتان بلاک کنید تا دیگر نتوانید به آنها دسترسی داشته باشید.
* موقعیتهایی که شما را بیشتر تحریک میکنند شناسایی کنید و از این موقعیتها فاصله بگیرید. اگر یک آهنگ یا بازی ویدئویی خاص این تحریک را ایجاد میکند، آن را برای مدتی کنار بگذارید. شاید مجبور شوید چند وقت از رفت و آمد با دخترها یا پسرهای جذاب صرفنظر کنید. البته بعد از اینکه اعتیادتان از بین رفت میتوانید به وضعیت عادی برگردید.
* یک عادت تازه را شروع کرده تا جایگزین عادت به پورنوگرافی شود.
* پیگیری روند پیشرفت شما هم میتواند کمک کند. به ازای هر روزی که بدون پورنوگرافی میگذرانید یک تیک روی تقویمتان بزنید. سعی کنید یک رشته طولانی از این تیکها ایجاد کنید.
* از دوستانی که شما را به این کارها ترغیب میکنند دوری کنید.
* از شر منابعی که در دست دارید خلاص شوید. روی دیویدیهای حاوی فیلم و تصاویر پورنو با خودکار خط بیندازید که دیگر قابل استفاده نباشند و آنها را دور بریزید. عکسها و مجلههای پورنویی که دارید را پاره کرده و دور بریزید. کلیه فایلهای پورنویی که روی کامپیوترتان دارید را پاک کنید.
* اگر به هر دلیل دوباره به پورنوگرافی روی آوردید، برای اینکه نتوانستهاید خودتان را کنترل کنید خود را مجازات نکنید؛ چون این کار فقط اعتماد به نفس شما را پایین میآورد و باعث میشود تا بیشتر از قبل به پورنوگرافی روی بیاورید. برای چند روز استفاده از فیلمها، عکسها، شبکهها و سایتهای پورنو را برای خود ممنوع کنید.
* استفاده از کامپیوتر را برای خود محدود کنید. شاید اگر کامپیوتر جلوی روی شما نباشد به فکر این چیزها نیفتید. سعی کنید شبها پای کامپیوتر ننشینید.
* بعد از گذشت مدتی طولانی-مثلاً شش ماه، یک سال- به خودتان پاداش بدهید.
* کارهای اینترنتی مثبت برای خود ایجاد کنید. در مورد یک موضوع خاص، عضو یک انجمن شوید. یا وقتی احساس بیکاری و بیحوصلگی میکنید از بازیهای آنلاین استفاده کنید.
* در صورت امکان از تنها ماندن در شبها جلوگیری کنید.
* در صورت امکان برنامهای دانلود کنید که کلیه سایتهای پورنو را فیلتر میکند.
* اگر با دیدن یک دختر یا پسر فکرهای اینچنینی به مغزتان رسید، سعی کنید بلافاصله فکرتان را به چیز دیگری مشغول کنید.
* اگر با گوش کردن به موسیقی، هوس میکنید سراغ پورنوگرافی بروید، مراقب خوانندههایی که آهنگهای آنان را گوش میکنید باشید.
* با کسانی که به آنان اعتماد دارید در این رابطه حرف بزنید و از آنان بخواهید که از شما حساب بکشند. اکثریت مردم به پورنوگرافی اعتیاد دارند اما خجالت میکشند که آن را به زبان بیاورند.
* بفهمید که اعتیاد به پورنوگرافی تنها لذتی نیست که باید از آن دوری کنید، به آن بهعنوان یک اعتیاد نگاه کنید که هیچوقت قابل درمان نیست.
* پورنوگرافی میتواند باعث شود که در مقابل جنس مخالف خجالتیتر و افسردهتر شوید.
* موقعیتهایی که این اتفاقها برایتان میافتد را شناسایی کنید. آیا وقتی بیحوصله هستید به پورنوگرافی روی میآورید یا وقتی عصبانی هستید؟ یا وقتی دلتان شکسته است؟ خستهاید یا احساس تنهایی میکنید؟
* مشکل اعتیاد به پورنوگرافی مختص شما نیست پس ناراحت نباشید. البته این هم بهانه برای تماشای اینگونه فیلمها و عکسها نیست.
* اگر تصمیم گرفتهاید با این عادت خود مقابله کنید، فقط کافی است یک “نه” محکم به خود بگویید و بلافاصله به کار دیگری مشغول شوید.
* وقتی در حال ترک پرنوگرافی هستید، هیچوقت کسی را مجبور به سکس با خودتان نکنید چون این کار فقط مشکل را بدتر میکند.
* تماشای پرنوگرافی برای افراد ممنوع و غیرقانونی است. پس قانونمدار باشید.
* اگر احساس میکنید از نظر هورمونی تحریک میشوید، کارتان را بهخاطر آن توجیه نکنید.
* به خاطر آن از خودتان متنفر نشوید. شاید به نظر عجیب باشد، اما اکثر آدمها پورنوگرافی نگاه میکنند. یادتان باشد شما تبهکار نیستید، یک قربانی هستید که باید خود را نجات دهید.
* از رفتن به سایتهایی که پرنوگرافی ندارند اما لینکهای سایتهای پرنوگرافی در آنها هست خودداری کنید.
همچنین در برخی منابع معتبر روانشناختی راهکار شش مرحلهای برای ترک پورنوگرافی پیشنهاد شده است که به صورت خلاصه در ذیل میآید:
شش گام اصلی برای متوقف ساختن پورنوگرافی عبارتند از:
الف) بازگویی این مشکل به شخص دیگر
یک) اتخاذ شخصی حامی و مددکار
دو) برملاساختن این مشکل به شریک جنسی
سه) تأمل در خصوص شیوه برملاساختن این مشکل
چهار) توجه به اینکه نحوه واکنشها به مشکل بازگو شده متفاوت خواهد بود.
ب) اقدام به درمان (برخی از متداولترین گزینههای درمانی برای بهبود پورونوگرافی)
یک) مشاوره فردی
دو) مشاوره همسران
سه) مشاوره گروهی و بهرهگیری از تجارب گروهی
چهار) درمان اقامتی
پنج) برنامههای اجتماعی (کارگاه برنامههای فشردهی کوتاه مدت شبانهروزی)
ج) ایجاد محیط عاری از پورنوگرافی
یک) خالی کردن ذهن
دو) وارد نشدن در این فضا
سه) رویگردانی از آن
د) تثبیت مسئولیتپذیری و حمایت مداوم
این مجموعه از افراد را میتوان به عنوان حامیان خود قلمداد کرد:
مشاوران حرفهای؛ روحانیون و کشیشان؛ حامیان برنامههای ۱۲ مرحلهای؛ اعضای گروههای بازیابی و احیاء؛ شرکای نزدیک؛ اعضای خانواده؛ دوستان.
س) مراقبت از سلامت عاطفی و جسمانی
یک) اصول اساسی خودمراقبتی مناسب
دو) ملاقات با یک پزشک یا متخصصین سلامت برای ارزیابی وضعیت کنونی سلامت
سه) شروع تمرینات روزمره منظم ورزشی
چهار) یافتن همراهی برای این تمرینات جهت تعهد به انجام آنها
پنج) ارزیابی عادات خوردن و آشامیدن و اعمال اصلاحات ضروری
شش) دست کم هفت ساعت خواب با کیفیت شبانه
هفت) شناسایی تکنیکهای متعدد مدیریت استرس جهت تنظیم فشارهای زندگی
هشت) پیگیری ارزیابی و درمان برای شرایط اساسی که مانع از بهبود پرونوگرافی میشوند.
م) آغاز درمان تمایلات جنسی
یک) شیوههای بیشماری وجود دارد که میتوان از طریق آنها به ایجاد نگرشها و تلقیهای جدیدی از سکس اهتمام ورزید؛ مثلا میتوان مقالات و کتب مفیدی را درباره روابط جنسی سالم مطالعه کرد؛ میتوان اقدام به آموزشهایی در این زمینه کرد؛ میتوان در خصوص بهبود اعتیاد جنسی همت گماشت.
دو) به سکس درمانگران مراجعه کرد یا میتوان از تعلیم دهندگان در این زمینه استفاده کرد.
فهرست منابع
بهجز قرآن و نهج البلاغه
۱. ابراهیمی، محسن، هرزهنگاری: فرهنگ و جرمشناسی، تهران، فرهامه، ۱۳۹۳.
۲. اچ اسپنس، سوزان، درمان اختلالات جنسی (دیدگاه شناختی-رفتاری)، مترجمان: حسن توزنده جانی، مسعود محمدی، جهانشیر توکلیزاده، محمود دهگانپور، تهران، انتشارات فرهنگ، ۱۳۸۳.
۳. اسکندرزاده شانجانی، امیر، مسایل قضایی هرزهنگاری در محیط سایبر، تهران، راه نوین، ۱۳۸۹.
۴. ایمانی و بهرهمند، «آسیبهای ناشی از اینترنت و راهکارهای پیشگیری از آن»، پیوند، شماره ۳۴۵ و ۳۴۷.
۵. جنانی، عادل، بررسی جرائم صوتی و تصویری در فقه و حقوق موضوعه، ارومیه، ادیبان، ۱۳۸۱.
۶. جوکز، یونی و همکاران، جرم و اینترنت، مترجم: رسول نجار، تهران، دانشگاه علوم انتظامی، ۱۳۸۹.
۷. جیمز سادوک، بنیامین و همکاران، خلاصه روانپزشکی علوم رفتاری/ روانپزشکی بالینی (کاپلان و سادوک)، ترجمه: فرزین رضاعی، انتشارات ارجمند، ۱۳۹۲.
۸. حسینی، بیژن، جرایم اینترنتی علیه اطفال و زمینههای جرمشناسی آن، تهران، افراز، ۱۳۸۳.
۹. حمیدیان، فورود، اعتیاد به اینترنت و موبایل (بررسی عوارض وابستگی به اینترنت، موبایل و بازیهای کامپیوتری)، تهران، نشر قطره، چ دوم، ۱۳۹۰.
۱۰. سبحانینژاد و دیگران، «مصونسازی جامعه از مضرات برنامههای انحرافی»، مجله سراج منیر، شماره ۱۰.
۱۱. شعاع کاظمی، مهرانگیز، آسیبهای اجتماعی (نوپدید) با تأکید بر تئوریهای زیربنایی و راهکارهای مقابلهای، تهران، آوای نور، ۱۳۹۱.
۱۲. شیرمحمدی پایهگذار، حمیدرضا، درمانهای دارویی در درمان اختلالات جنسی، کرج، شکوه زبان پژوه، ۱۳۹۱.
۱۳. فلاح مهنه، «اختلال اعتیاد به اینترنت»، روانشناسی و اطلاعرسانی، شماره ۱.
۱۴. قرائتی، محسن، گناه شناسی، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۹.
۱۵. کاپلان و سادوک، مسائل جنسی و اختلالات روانتنی، مترجم: نصرتالله پور افکاری، تبریز، انتشارات تابش، ۱۳۶۸.
۱۶. کاوه، سعید، عکس و فیلم پورنوگرافی (برهنهنمایی) و پیامدهای آسیبزای آن در رفتار جنسی، تهران، سخن، ۱۳۸۶.
۱۷. مارک لاسر، هرزه نگاری در اینترنت، سیاحت غرب، اسفند ۱۳۸۲ – شماره ۹.
۱۸. محسنی، منوچهر، جامعهشناسی انحرافات اجتماعی، تهران، طهوری، چاپ دوم، ۱۳۹۰
۱۹. معین، محمد، فرهنگ فارسی معین، تهران، نامن، ۱۳۸۶.
۲۰. مورالی دانینو، آندره، جامعهشناسی روابط جنسی، مترجم: حسن پویان، تهران، انتشارات توس، ۱۳۸۴.
۲۱. وزیری، حسین، آسیبشناسی فضای مجازی، تهران، یاران مهر، ۱۳۹۴
۲۲. ویلیام مسترز و ویرجینا جانسون، احساسات و پاسخهای جنسی انسان، مترجم: دکتر بهرام اوحدی، اصفهان، انتشارات نقش خورشید، ۱۳۸۱.
۲۳. یاناتو، جوا و همکاران، نوجوانان و هرزهنگاری در اینترنت، ترجمه کامران شیروانی، تهران، انتشارات آمه، ۱۳۸۵.
پایش سبک زندگی، سال چهارم، شماره ۱۷، بهمن۱۳۹۵، صفحات ۹۳-۱۰۱.
