مقالات سبک زندگی | مصرف گرایی در سبک زندگی مدرن و دینی + دانلود pdf
گروه رسانه موسسه سبک زندگی آل یاسین منتشر کرد: در اولین شماره از مجموعه مقالات سبک زندگی «پژوهشنامه سبک زندگی : سـال اول / شمـاره اول / بهار و تابستان 1394» به مقاله «مصرف گرایی در سبک زندگی مدرن و دینی» به قلم سیدحسین شرفالدین خواهیم پرداخت.
پژوهشنامه سبک زندگی دوفصلنامهای تخصصی است. صاحب امتیاز و مدیر مسئول آن دکتر محمّدتقی فعّالی می باشد.
موضوع «مصرف گرایی» یکی از ویژگی ها و ترجیحات سبک زندگی غربی است که تحت تأثیر تحولات ناشی از انقلاب صنعتی به ویژه غلبه نظام سرمایه داری متأخر در چند دهه اخیر به ظهور رسیده است. همچنین مصرف گرایی از رهگذر فرآیند جهانیشدن، ارتباطات گسترده جوامع، اشاعه فرهنگی، رسانه های جهان گستر به رویه نسبتاً رایج و شایع جامعه جهانی تبدیلشده است.
در تبیین علل و عوامل مؤثر در رواج و نفوذ روزافزون این فرهنگ و نیز پیامدهای فردی و اجتماعی آن تاکنون دیدگاه های مختلفی با رویکردهای روانشناختی، روانکاوی، جامعه شناختی و مطالعات فرهنگی، اقتصادی، ارتباطاتی و الهیاتی عرضهشده است. در این رویکردها، بیش از جنبه های اقتصادی به جنبه های فرهنگی و اجتماعی این پدیده، توجه شده است.
این نوشتار درصدد است که با ارجاع ضمنی به دیدگاه های ارائهشده، جایگاه این رفتار را در سبک زندگی غالب و رایج کنونی، از ابعاد مختلف و با رویکرد غالب مطالعات فرهنگی، تحلیل کند و در پایان بهصورت گزاره و مختصر به خطوط عام الگوی مصرف از دیدگاه اسلام توجه دهد. روش آن در مقام گردآوری اطلاعات اسنادی و در مقام بررسی آنها، تفسیری، تعلیلی و تحلیلی است.
مقدمه
اقتصاددانان غالباً چرخه نهاد اقتصاد را متضمن سه فرآیند اساسی خطی تولید، توزیع و مصرف می دانند. فرآیند مصرف، مرحله پایانی این چرخه و علّت غایی آن است.
بدیهی است که زنجیره فرآیندها و فعالیتهایِ بههمپیوسته و درهمآمیختۀ نظام اقتصادي، تنها بااتصال به حلقه مصرف به كمال مطلوبش دست مییابد. این مصرف است كه تمامي رویدادهای پیش از خود را معنادار میسازد؛ ازاینرو اگر فرآیند مصرف به هر دلیل ممکن، دستخوش اختلال شود، تمامي فعاليتهاي اقتصادي و غیر اقتصادیِ پیش از آن نیز از حیث فلسفه وجودی و ضرورت کارکردی، مختل خواهد شد. مصرف در واقع، جانمايه و توجیهگرِ ظهور و بقای حيات اقتصادي جامعه است؛ ازاینرو وجود، قوام، شکوفایی و استمرار نظام اقتصادی به فرآیند مصرف و چگونگی آن بستگی تام دارد.
تغییرات بنیادین در سبک زندگی اجتماعی
اصل مصرف و کم و کیف آن در شکل بهینه و متوازن، تابعی از نیازها و مطالبات برانگیختهشده و فعلیت یافته است. مصرف در این کارکرد طبیعی، جزو ملزومات ضروری در حیات فردی و اجتماعی است. این معنای از «مصرف» به دلیل غلبه صبغه اقتصادی، موضوع مطالعه علم اقتصاد است. چرخه ممتد تحولات بنیادین در جوامع توسعهیافته بهتبع انقلاب صنعتی و پیامدهای متنوع آن، همه سطوح و مؤلفه های واقعیت اجتماعی و جهان بین الاذهانی را دچار تغییر ساخت.
موضوع «مصرف» نیز به منزلۀ یکی از مؤلفه های برجسته در سبک زندگی، هم بهتبع وقوع تغییرات در کلیت فرهنگ و سبک زندگی انسان مدرن و هم به طور فینفسه، طیفی از این تغییرات را در اشکال مختلف بازنمایی می کند. بالاتر اینکه، نرخ وقوع تغییر در ابعادِ کمی و کیفی «مصرف»، به دلیل برخی ویژگی های انحصاری، بیش از سایر مؤلفه های جهان سرمایه داری بوده است.
وقوع برخی تغییرات در چیستی مصرف، جایگاه ارزشی و هنجاری، سطوح مطلوبیت کمی و کیفی، اهداف و انگیزه ها، آثار و پیامدهای عینی و مترتب، ظهور متغیرهای جانبی، تنوع یابی و تکثر ابعاد و لایه ها تحت تأثیر ارتباطات و ملاحظات ثانوی و… موجب شد تا موضوع «مصرف» در مستوایی فراتر و بسیار مهمتر و جامع تر از آنچه تاکنون مطرح بود، در کانون توجه حوزه ها و رویکردهای مختلف معرفتی قرار گیرد و دیدگاه های متنوعی را به خود معطوف دارد. تغییر مفهومی، ماهوی، ارزشی، موقعیتی و کارکردی فرآیند «مصرف»، موجب شد تا در گفتمان جدید، از آن تحت عنوان «مصرف گرایی» سخن به میان آید.
یک میراث فرهنگیِ به محاق رفته
مصرف گرایی یا سایر عناوین مشابه، نظیر مصرف زدگی، مصرف بی رویه، مصرف متظاهرانه، مصرف منفعلانه، اصالت دادن به مصرف، مصرف برای مصرف، جامعه مصرفی، فرهنگ مصرفی و… مفاهیم ناظر و معرف برای موضوع مصرف در جایگاه جدید آن هستند. مصرف گرایی، یکی از برجسته ترین اسطوره های نظام سرمایه داری (تبدیلشدن متغیری فرهنگی، اجتماعی و تاریخی به یک نیاز طبیعی اجتنابناپذیر)، یک ایدئولوژی، مؤلفه ای کانونی از سبک زندگی جدید، برجسته ترین استاندارد کیفیت زندگی، نوعی تجربه فرهنگی، سلوکی لذتگرایانه و مسرتآمیز اشباع ناپذیر، ارضاکننده حس آرمانشهر گرایی و یوتوپیایی، عاملی تمایز بخش و هویت آفرین، محملی برای تظاهر و تفاخر، معادلی برای خوشبختی در این جهان و به تعبیر کرانک، سیستمی که باوجود نقصان و برخورداری از یک مهندسی نامناسب، ارزش های درونی اش، جانشین یک میراث فرهنگیِ به محاق رفته، شده است. (کرانک، 1388) لازم است ذکر شود که مصرف گرایی، فقط محصول انتخاب فرد و القای ساختار نیست؛ بلکه محصول تعامل و رابطه دیالکتیکی میان این دو است.
حملات فرهنگ مصرفی به شاکله سبک زندگی
فرهنگ مصرفی باوجود نفوذ و رسوخ در لایه های عمیق شخصیتی و سطح ساختاری جامعه، به طور عمده با اوصافی منفی و به عنوان وضعیتی انومیک و آسیبی از آن یاد می شود. برخی از ویژگی های ذکرشده، به افراد و برخی، به خود فرهنگ ناظرند: فرهنگی پسامدان، سکولار، پوچ گرا (به لحاظ مبانی نظری)، اومانیستی (معطوف ساختن همه تلاش ها به انسان)، بدنسازی (اصالت دهی به بدن و توجه افراطی به جنبه های جسمی، ظاهری و نمایشی وجود انسان و تیمار بدن)، کم مایه و کم عمق، تخیل گرا و رؤیاپرداز، رفاه طلب (اصالت دهنده به رفاه در همه ساحت های زندگی و برای همه توده ها و تحریککننده دائم اشتهای مصرفی و در نهایت، تبدیل مصرف به ایدئال و آرمان افراد)، آرامش خواهی روان شناختی (از طریق رفاه جویی بی حدوحصر)، گریزان از هر نوع ریاضت و تحمل مشقت های سازنده برای رشد و تعالی روحی و معنوی، مدگرا و رمانتیک (درگیر ساختن افراد در وسوسه های بی پایان بازار و ظهور و نمایش نو به نوی کالاها)،
متظاهر و اغواگر، تمایز بخش و تفرقه افکن (میان افراد به دلیل موقعیت های مختلف آنها در میزان بهره وری مصرفی)، خودویرانگر(به دلیل ماهیت سراب گونه و دست نایافتنی آرمان های موعد آن)، احساسگرا (آنهم از نوعی سطحی و مبتذل آن و جایگزین کردن عواطف و احساسات بهجای عقلانیت ارزشی و ابزاری)، ذائقه محور و میل گرا(جایگزین کننده امیال بهجای نیازها و مصالح)، لذتگرا و مسرتآمیز (دامن زدن افراطی به تفریح، تفنن، سبکسری، شادی خواری و…)، دم غنیمت شمار (ترغیبکننده به سرخوشی های آنی و زودگذر)، غلبه دهنده هنر و توهم های زیباشناختی بر واقعیت، گرانبار از تصویرسازی و نمادپردازی (استفاده وافر از نشانه ها و نمادها)، چند تکه و دائما ترمیم شونده، دارای سبک های متنوع و نامتجانس، فاقد مرجع و اعتقادات مسلط، دموکرات و عامگرا(سطحی شدن، یکدست شدن، رفع سلسله مراتب و طبقهسازی یا اعطای حق و امکان مصرف به عموم)،
جانشین کننده ارزش مصرف بهجای ارزش های کار و تولید، فردگرا (در شکل خودمحور، خودشیفته و اصرار افراطی بر خود تحقق بخشی و ابراز خویشتن)، رواننژند، انفعالی، تقلیدی، دمدمی مزاج، تابع لذتهای آنی و الینه شده)، نفوذکننده در لایههای ناخودآگاه(داشتن موقعیت شهودی و فرا آگاهی بهجای برخورداری از پشتوانه و توجیه عقلانی)، تنزل دهنده آگاهی در پرتو تبلیغات اغواگرانه، تبدیل کننده دین و معنویت به کالا یا مجموعه ای از ابژه های مسرت بخش، ترجیح معنویت سکولارِ عاری از متافیزیک و اعتقـاد به حقایق ماورایی و… .
مصرف گرایی (consumerism)
اصالت یابی مصرف، پدیدهای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است که تقریبا پس از وقوع انقلاب صنعتی در غرب و عمدتا پس از جنگ دوم جهانی به این طرف، اشاعه یافته و اکنون به یکی از الگوهای متعارف و عادت های نوعی در سبک زندگی عموم تبدیل شده است.
مصرف گرایی متضمن ایدئولوژی و بلکه خود، نوعی ایدئولوژی است که در قالبهای رفتاری مسرفانه نمود مییابد. مدعای ایدئولوژی نهفته در مصرفگرایی، این است که خوشبختیِ این جهانی، چیزی جز قدرت و امکان بهره برداری پیاپی از کالاها و خدمات متنوع و ارضا کننده نیست.
علل و عوامل مؤثر بر مصرف گرایی
مصرف گرایی، یک متغیر وابسته است و از زمینه ها، علل و عوامل متعددی ناشی شده و تأثیر پذیرفته است. اهم عواملی که به نوعی در شکل گیری، اشاعه، نفوذ و غلبه این فرهنگ و گفتمان نقش داشته اند، از این قرارند:
برای دانلود و مطالعه ادامه مقاله مصرف گرایی در سبک زندگی مدرن و دینی: SABKE-ZENDEGI-MAGHALE-1
