محرک‌های سوء مصرف در سبک زندگی

مروری بر برخی از محرک ها

محرک ها، گروهی از مواد صناعی یا مشتق از گیاهان‌اند که هوشیاری، انگیختگی و گوش به زنگی را از طریق تحریک سیستم اعصاب مرکزی افزایش می دهند. محرک‌ها با تأثیرگذاری بر مرکز پاداش مغز، اثرات لذت‌بخشی مانند سرخوشی نیز ایجاد می‌کنند. بروز همین اثرات در مصرف کننده باعث وابستگی می شود.  این مواد احساس انرژی و شادی را در فرد مصرف کننده افزایش می دهند و مصرف آن‌ها با اعتیاد روانی و عوارض جسمانی زیادی همراه است.

الف) آمفتامین‌ها

گروهی از مواد محرک مغزی‌اند که معمولا به شکل پودر سفید رنگ و گاه سفید مایل به قهوه‌ای روشن (یا سفید چرک) مشاهده می‌شوند. برخی از انواع این مواد به شکل قرص و کپسول و در رنگ‌ها و اندازه‌های مختلف و حتی محلول‌های قابل تزریق یافت می‌شوند. برخی از انواع آمفتامین‌ها تحت نظارت کامل پزشک دارای مصارف طبی هستند. آمفتامین‌ها اغلب برای بهبود کارآیی، کاهش خواب و ایجاد حالت سرخوشی، معمولا مورد سوء مصرف دانش‌آموزان، دانشجویان، ورزشکاران و گاه رانندگان قرار می‌گیرند.
روش‌های مصرف: آمفتامین‌ها معمولا به صورت خوراکی و گاه به صورت تزریقی مصرف می‌شوند. برخی از افراد نیز شکل پودری این مواد را به روش انفیه و از طریق کشیدن به داخل بینی مصرف می‌کنند. شکل تزریقی این مواد نسبت به سایر انواع آن اعتیاد شدیدتری ایجاد می‌کند.
سوء مصرف آمفتامین‌ها، به خصوص بعضی از انواع آن که با نام‌های مختلف خارجی مثل آیس (Ice)، اسپید (Speed)، اِکستیسی (Ecstary)، میتسی بوشی (Mitsibushis) و… نامیده می‌شوند، اخیرا در کشور ما رواج بیشتری پیدا کرده است.

آثار مصرف آمفتامین

آثار مصرف آمفتامین‌ها معمولاً یک تا دو روز طول می‌کشد. این آثار عبارت‌اند از:
•    تغییرات رفتاری یا روانی (سرخوشی، اضطراب و بی‌قراری، عصبانیت، اختلال قضاوت)
•    تپش قلب
•    گشادی مردمک
•    تغییرات فشار خون
•    لرز
•    تهوع و استفراغ
•    اختلال عملکرد شغلی و اجتماعی

عوارض مصرف طولانی آمفتامین‌ها

•    کاهش وزن
•    ضایعات پوستی مزمن
•    بروز اختلال روانی بسیار شدید
•    سکته قلبی

علایم مسومیت با آمفتامین‌ها

•    خونریزی مغزی در اثر افزایش شدید فشار خون
•    شوک ناشی از افت شدید فشار خون
•    افزایش شدید درجه حرارت بدن
•    بی‌نظمی در ضربان قلب
•    تشنج
•    اغماء و مرگ

علایم ترک آمفتامین‌ها

علایم ترک آمفتامین ها در روزهای دوم تا چهارم بعد از قطع این مواد به اوج خود می رسد و در طول یک هفته فروکش می کند. این علایم عبارت اند از:
•    خستگی و افسردگی
•    اضطراب و بی‌قراری
•    دیدن خواب‌های ناخوشایند
•    اختلالات خواب
•    افزایش اشتها
•    تهییج یا کندی روانی ـ حرکتی

ب) مواد استنشاقی

مواد استنشاقی مثل انواع چسب‌ها (چسب موکت و…)، بنزین، اتر، تینر، گازِ فندک، مایع خشکشویی، گاز مایع، انواع اسپری‌ها (اسپری موی سر، خوشبو کننده‌های بدن و هوا) برخی رنگ‌ها، لاکِ غلط‌گیری و… اشاره نمود.
سوء مصرف این مواد در سبک زندگی، با توجه به سهولت دسترسی، به خصوص در نوجوانان و افراد طبقات اقتصادی پایین‌تر، شایع‌تر است. وجود ضایعات پوستی در اطراف دهان و بینی، بوی غیرمعمول تنفس، وجود بقایای ماده مصرفی روی صورت و لباس‌ها و علائم تحریک مکرر گلو و بینی، از علائم مصرف این دسته از مواد است.
روش مصرف: بعضی از انواع این مواد مستقیماً از درون ظرف محتوی ماده استنشاق می شود. بدین معنی که فرد، بینی خود را روی ظرف می گیرد و با تنفش عمیق، گازهای متصاعد شده از ماده را وارد ریه‌های خود می‌کند. مواد مایع مثل اتر، معمولاً روی تکه ای پارچه ریخته می شوند و جلوی بینی قرار می گیرند و استنشاق می شوند. انواع چسب‌ها نیز از این طریق قابل سوء مصرف هستند، اما معمولاً درون یک کیسه پلاستیکی ریخته می شوند و با قرار دادن کیسه در مقابل دهان و بینی استنشاق می شوند.
گاهی بعضی از افراد، کیسه های پلاستیکی بزرگ استفاده کرده و سر خود را کاملاً وارد کیسه می کنند و با تنفس در داخل کیسه، مواد را وارد ریه های خود می کنند. این روش بسیار خطرناک است، زیرا چنانچه فرد هوشیاری خود را در اثر مصرف این مواد از دست بدهد، ممکن است کیسه دهان و بینی فرد را مسدود نماید و باعث خفگی وی شود. انواع اسپری ها و گاز مایع ممکن است در داخل کیسه های پلاستیکی، اسپری و سپس از داخل کیسه استنشاق شوند. اما روشِ شایع تر، اسپری نمودن مستقیم این‌گونه مواد در داخل دهان است که بسیار خطرناک می باشد.

آثار مصرف مواد استنشاقی

مواد استنشاقی به سرعت از ریه ها جذب می شوند و به مغز می رسند. آثار آن‌ها چند دقیقه پس از مصرف ظاهر می شود و بسته به نوع و مقدار ماده مصرفی، دقیقه تا چند ساعت باقی می ماند. آثار مصرف این مواد عبارت اند از:
تغییرات رفتاری یا روانی (سرخوشی و احساس خوشایند غوطه وری، خطاهای حسی و توهم شنوایی و بینایی، اختلال در قضاوت، رفتارهای پرخاش‌گرانه و تکانه ای)
•    تهوع و استفراغ
•    اختلال در تکلم، ضعف رفلکس‌ها و اختلال در تعادل
•    افت هوشیاری و اغماء و مرگ (در اثر مصرف مقادیر زیاد)
عواض مصرف طولانی مواد استنشاقی
•    آسیب‌های برگشت‌ناپذیر کبدی و کلیوی
•    آسیب عضلانی پایدار
•    التهاب و خونریزی گوارشی
•    عوارض مغزی (کاهش ضریب هوشی، صرع بخش گیجگاهی مغز، پوکی مغزی)
•    عوارض قلبی و رضوی (درد سینه و علایم شبیه آسم)
•    آسیب جنینی در زنان باردار

پایش سبک زندگی، سال دوم، شماره ۱۰، آذر ۱۳۹۴، صفحات ۸۱-۸۳.